1700 yıl sonra ortaya çıktı: Mithras Tapınağı hakkındaki o gerçek

Çınar ilçesine bağlı Demirölçek Mahallesi yakınlarında, 124 metre yüksekliğindeki kayalık tepe üzerinde yer alan ve yaklaşık 3 bin yıllık geçmişe sahip Zerzevan Kalesi'nde kazı çalışmaları sürüyor. Dünyada bir askeri yerleşim içerisinde ortaya çıkarılan son Mithras Tapınağı'na ev sahipliği yapan kale, her yıl yeni keşiflerle dikkat çekiyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda, çeşitli kurum ve kuruluşların desteğiyle 2014 yılında başlatılan kazılar yıl boyunca devam ediyor. 2020 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınan kale, aynı zamanda bölgenin önemli turizm merkezlerinden biri olarak öne çıkıyor.

Bugüne kadar yapılan çalışmalarda 15 metre yüksekliğinde ve 1200 metre uzunluğunda sur kalıntıları, 21 metrelik gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim yapıları, konutlar, tahıl ve silah depoları, kaya mezarları, su kanalları, 63 sarnıç, yer altı kilisesi, 400 kişilik sığınak, gizli geçitler ve Mithras inancına ait çok sayıda yapı gün yüzüne çıkarıldı. Kalede ayrıca kapsamlı restorasyon çalışmaları da devam ediyor.

Tapınağın girişindeki kitabede yer alan yazının çözümü ise önemli sonuçlar ortaya koydu. 2017 yılında keşfedilen yazıt, Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Süryani Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak tarafından eski Aramice üzerinden epigrafik ve filolojik yöntemlerle incelendi.

Analizler sonucunda yazının milattan sonra 3. ve 4. yüzyıllara ait eski Süryanice ve Aramice yazı karakterleriyle uyumlu olduğu tespit edildi. Şanlıurfa Müzesi'nde bulunan 2. ve 3. yüzyıla ait Süryanice yazıtlarla yapılan karşılaştırmalar da tarihlendirmeyi doğruladı.

Çalışmalar sonucunda yazıtın, tapınağın Roma İmparatorluğu döneminde Hristiyanlar tarafından kapatılarak mühürlendiğini gösterdiği belirlendi.

Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, kalenin Roma'nın önemli sınır garnizonlarından biri olduğunu belirterek, Mithras kutsal alanının burada ortaya çıkarıldığını söyledi.

Coşkun, "Kutsal alanda yer altı yapısı ve tapınak vardı. Hristiyanlıkla birlikte gizem dininin en önemli Mithras Tapınağı'nın kapatıldığını gördük. Kapatılma döneminde sikkelerin ortaya çıkmasıyla da buna işaret edilmişti. Tapınağın kapısında bir yazıt keşfettik. 2017'den bu yana yurt içi ve yurt dışında birçok çalışma yapıldı ama yazıt çözümlenemedi. Bir yıl boyunca yapılan çalışmayla çözümü yapılan yazıt, dünya arkeolojisine önemli bir keşif olarak tarihe ismini yazdırdı." dedi.

Mithras inancının Roma İmparatorluğu'nun en yaygın inanç sistemlerinden biri olduğuna dikkat çeken Coşkun, Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte Mithras tapınaklarının ya kapatıldığını ya da kiliseye dönüştürüldüğünü ifade etti.

Coşkun, "İlk kez, bu tapınağın kutsanarak kapatılması, Mithras ile ilgili bilinen ve dünya arkeolojisinde en çok merak edilen önemli bir soru işaretine cevap buldu. Mithras inancı, Roma İmparatorluğu'nda yaygın ve MS 2. ve 3. yüzyılda bütün Roma'ya hakim olan bir inanç. İmparatorların Hristiyan olmasıyla ve Hristiyanlığın Roma dünyasında yayılmasıyla Mithras inancını kendilerine rakip görüyorlar. Bu nedenle bu inancı yasaklıyorlar. Bütün tapınaklar ya kapatılıyor ya da kiliseye dönüştürülüyor." ifadelerini kullandı.

Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak da Zerzevan Kalesi'nin en dikkat çekici bölümlerinden birinin Mithras Tapınağı olduğunu belirtti. Tapınak girişindeki yazıt üzerinde yaklaşık bir yıl süren çalışmalar yürüttüklerini anlatan Toprak, metnin anlamının bu çalışmalar sonucunda ortaya çıkarıldığını söyledi. 

Dünyadaki Mithras tapınakları arasında Zerzevan'daki yapının ayrı bir yere sahip olduğunu vurgulayan Toprak, "Zerzevan Kalesi'nde ise üzerinde yazıt olan ve mühürlenen yegane tapınakların en önemlisi bulunuyor. Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu dini olduktan sonra tapınağın mühürlenmesi önemli örnek olarak kabul edilebilir. Yazıtta 'Yenilmeyen güneş tanrı Mithras' ile Hazreti İsa'nın o Mithras karşısındaki varlığını buradaki yazıyla da sembolize bir şekilde ifade edildiğini görüyoruz. Haç ve bu yazı mevcut Mithras Tapınağı'nı bir anlamda mühürlüyor. Yazının içeriğini incelediğimizde bu çok bariz bir şekilde görünüyor. Yazıtta karakteristik olarak milattan sonra 4. veya 5. yüzyıl yazı özelliklerini görebiliyoruz. Yazıtta 'kutsal haçın tanrı adına ki o tanrı düzenleyen, ıslah eden ve sevgiyi yayan tanrıdır' ifadeleri yer alıyor. Bu cümleyle bir anlamda mevcut Mithras Tapınağı kapatılarak hükmü feshedilmiştir. Dünya arkeolojisi açısından aslında ilk defa eski Aramice yazılı olarak Mithras Tapınağı'nın kapatılması örneğine rastlıyoruz. O yüzden tapınak dünya mirası ve arkeolojisi açısından son derece önem arz etmektedir.

Eski Aramice yazıtlara baktığımızda bir örnek olarak da yazı özellikleri açısından da ayrıca önem arz ediyor. Bu yazıyla 1700 yıl önce Roma'nın uç noktalarında bulunan Mithras Tapınağı'nın kapatıldığını öğreniyoruz. Bu arkeolojik olarak son derece önemli bir keşiftir." değerlendirmesinde bulundu.

Toprak, "Mithras Tapınağı'nın girişindeki çözümlediğimiz yazı ve tapınakta yer alan haç, tapınağın kapatılmasının sembolik bir ifadesidir." diyerek bulgunun önemine dikkat çekti.

Kaynak: AA