35 yıllık tartışma! NATO'nun doğuya genişlemesi yeniden masada
Rusya ile Ukrayna tarafları bugün İstanbul’da buluşuyor. Ateşkes muhtıraları hazırlandı ancak önümüzdeki sürece çok daha büyük bir tartışma damga vuracak: NATO’nun Rusya’yı kuşatma stratejisinden vazgeçmesi. 90’lardaki sözlerin ardından ABD’den gelen açıklamalar adeta günah çıkarma niteliğinde
GAZETE HABERLERİ
Editor
Gözler bugün İstanbul’da yeniden kurulan Rusya-Ukrayna barış masasında. Taraflar, 16 Mayıs’ta 2022’den bu yana ilk kez burada buluştu. İki ülke, bir sonraki toplantıdan önce olası ateşkes pozisyonlarını özetleyen muhtıralar hazırlamayı kabul etti. New York Times’a (NYT) göre Kiev’in muhtırası, “karada, denizde ve havada ateşkes ile uluslararası gözlem” maddelerini içeriyor.
MOSKOVA'NIN İPUÇLARI
Kremlin, Rusya’nın muhtırasının açıklanmayacağını belirtirken, Dışişleri Sözcüsü Mariya Zaharova geçen hafta ayrıntı vermeden şu üç vurguyu yaptı: “Çözüm ilkeleri, bir barış anlaşması için zamanlama ve geçici ateşkes.”
NYT, Kiev’in önerdiği ateşkes süresini açıklamadı. Zelenskiy ve Batılı müttefikleri daha önce çatışmaya 30 günlük ara verilmesini şart koşmuştu. Rusya ise ateşkesin Ukrayna’ya silah tedariki için fırsata dönüşmemesi gerektiğini defalarca vurguladı.
ABD: NATO'NUN VEKALET SAVAŞI
ABD’nin Özel Temsilcisi Keith Kellogg, Ukrayna muhtırasını “oldukça iyi” ve “makul” bulduğunu açıkladı. Aynı Kellogg, son birkaç gün içinde çok daha ilgi çekici iki açıklama daha yaptı. Emekli general, Fox News’ta şöyle konuştu:
“NATO, Rusya’yla fiilen vekalet savaşı içinde. Putin de bunu açıkça böyle görüyor. Avrupa ülkelerinin verdiği desteğe bakın.”
TARİHİ SÖZLER YENİDEN GÜNDEMDE
Ancak ABC News’ta söyledikleri tarihsel bağlamıyla ele alındığında çok daha sansasyonel görünüyor. Kellogg’a göre Moskova; Ukrayna, Moldova ve Gürcistan’ın NATO üyeliğinden vazgeçilmesine dair yazılı güvence istiyor. Eski asker, Moskova’nın NATO’nun sınırlarına dayanmasına yönelik endişelerini “makul” ve “anlamlı” bularak, “Genişlemeyi durdurabileceğimizi söylüyoruz.” dedi.
Kremlin Sözcüsü Peskov, açıklamaları memnuniyetle karşıladıklarını, bunların ABD ile yürütülen perde arkası temasların sonucu olduğunu kaydetti.
‘BİR CM BİLE GENİŞLEMEYECEK’
Kellogg’un sözleri sadece güncel bir çıkış değil; 90’lardan beri Batı ile Rusya arasındaki ilişkilere şekil veren, tutulmayan ve suistimal edilen sözlere ABD tarafından verilen geç bir yanıt.
Soğuk Savaş’ın son demlerinde, dönemin ABD Dışişleri Bakanı James Baker’ın Sovyetler Birliği Devlet Başkanı Mihail Gorbaçov’a verdiği “NATO’nun doğuya bir santim bile genişlemeyeceği” yönündeki söz, Almanya’nın birleşmesinin önünü açan ve Rusya’nın güvenlik kaygılarını gideren temel teminatlardan biri olarak kayda geçti. Benzer sözler Almanya ve İngiltere tarafından da verildi.
‘STRATEJİK ALDATMACA’
90’ların başlarında verilen bu beyanlar yazılı bir anlaşmaya dönüşmemiş olsa da Moskova tarafından gelecek için stratejik bir mutabakat olarak kabul edildi. Ancak NATO’nun 1999 ve 2004’te doğuya doğru genişlemesi, Rusya’da “stratejik aldatmaca” algısını pekiştirdi.
2008 Bükreş Zirvesi’nde Ukrayna ve Gürcistan’a NATO üyeliği vaadinde bulunulması ise Moskova açısından kırılma noktasıydı. Aynı yıl Gürcistan’ta yaşanan harekatla Rusya, ilk kez bu genişlemeye askeri yanıt verdi. 2014’te Ukrayna’daki Maidan olayları, ardından darbeyle gelen Batı yanlısı hükümet ve Kırım’ın Rusya’ya katılmasıyla çatışma Ukrayna sahasına taşındı. 2014’te yerel milislerle Ukrayna güçleri arasında Donbass savaşı başladı.
Bu süreçte Kiev üzerindeki Batı etkisi iyice arttı; NATO’ya katılım sözleri, askeri eğitimler, silah sevkiyatları Rusya’nın güvenlik kaygılarını daha da büyüttü.
ASIL ZAFER
90’larda verilen sözlerin tüm bu zaman dilimi boyunca tutulmaması ve suistimal edilmesi, 2022’de Ukrayna’da başlatılan Özel Askeri Operasyon'un ana “kök nedeni” olarak karşımıza çıkıyor.
2021 sonlarında sıcak çatışmaya koşar adım gidilirken Rusya, NATO ve ABD’ye yazılı güvenlik garantileri sundu. Bu belgelerde üç temel talep vardı:
Ukrayna’nın NATO üyeliğinden vazgeçilmesi
NATO güçlerinin eski Sovyet coğrafyasından çekilmesi
NATO’nun doğuya genişlememesine dair açık taahhüt verilmesi
Dolayısıyla Rusya’nın NATO’nun genişlemesinin durdurulmasını sağlaması, Ukrayna’nın yüzde 20’sini veya daha fazlasını ele geçirmekten çok daha büyük bir zafer ihtimali olarak beliriyor. Ayrıca 90’lardan beri Rusya planını kuşatma üzerine kuran NATO’nun stratejisinin iflası anlamına geliyor.
Şahinden yüzde 500
ABD Senatörü Lindsey Graham, Rusya’yla ticaret yapan ülkelere yüzde 500 gümrük vergisi öngören tasarıyı bu hafta Senato’ya sunacak. Kiev’de konuşan Graham, “Konuşma bitti, artık eylem zamanı. Putin ağır darbe alacak.” dedi.
Başkan Donald Trump ise yeni yaptırımları değerlendireceğini ancak henüz bir karar vermediğini söylemekle yetindi.
Görüşme öncesi kanlı sabotaj
Rusya’nın Bryansk bölgesinde bir köprü, üzerinden geçen yolcu treninin üstüne çöktü. En az 7 kişi öldü, 69 kişi yaralandı. Bölge Valisi Aleksandr Bogomaz, “Tren geçerken köprü havaya uçuruldu.” dedi. Senatör Andrey Klişas, saldırıdan Kiev’i sorumlu tuttu ve Ukrayna topraklarında “tampon bölge” çağrısı yaptı.
‘Odessa dahil’
Berlin'in Kiev'e Taurus füzeleri göndereceği söylentilerinin ardından “Almanya’yı vururuz” diyen Rus Parlamentosu Askeri Komitesi Başkanı Andrey Kartapolov, İstanbul’daki sürece dair şu uyarıyı yaptı:
“Ukrayna mevcut koşulları kabul etmezse Odessa dahil beş büyük kenti daha kaybedebilir. Diplomatik çözüm ertelendikçe Ukrayna’nın durumu kötüleşiyor. Kabul etmezlerse her şeyi yitirecekler.”
