Beyinbilimciden ‘yeni bir yaşam’ teorisi

1914’te yapılan bir çalışmada, Amerikan liselerindeki öğrencilere kendilerini farklı hissedip hissetmedikleri soruluyor. Öğrencilerin sadece yüzde 6’sı ‘Tabii ki ben benzersizim’ diyor. 2014’te aynı soru aynı yaş grubuna soruluyor, bu kez benzersiz olduğunu düşünenlerin oranı yüzde 96.

Söz konusu araştırma bilgisini, beyin cerrahı Prof. Dr. Türker Kılıç, ‘Nasıl Daha İyi ve Güzel Bir Yaşam Kurarız? Beyinbilimin Yanıtı’ başlıklı kitabında aktarıyor. Kılıç, şöyle sürdürüyor:

“Sağlıksız bir orman, sağlıksız bir yaprak yetiştirir… Biz bugün ormanın yaprak için olduğu zannıyla yaşıyoruz… Bizim büyük yanılgımız bu. Halbuki bağlantısallık biliminin yaratacağı yeni kültürde, zihnimizi yaprağa değil, ormanın kendisine yaymamız gerekecek. Bu bilgiyi bize yeni bilim ve onun matematiği veriyor… Yeni bilim diyor ki her şeyin esası parça değil, parçaların birbiriyle olan bağlantı ağı.”

O bağlantı ağının en küçük parçası nöronlar.

YENİ BİR YAŞAM MODELİ VE BUNA AİT MATEMATİK

Prof. Dr. Kılıç, “İnsanın önünde yeni bir yaşam modeli ve buna ait bir matematik var.” ifadesini kullanıyor. O matematik, ‘enformasyon matematiği’dir, ‘varoluş tözünün matematiği’dir.

Kılıç, 2014 yılında, Avrupa’da bilim insanlarının yürüttüğü ‘İnsan Beyin Projesi’ne dahil oluyor. Proje’nin temel sorusu ‘Beyin nasıl zihin oluşturur ve bunun matematiksel bir modellemesi yapılabilir mi?’ İlk defa bu projede 36 bin ‘fare amigdala’ nöronunun karar verme aşamasındaki video kaydı elde ediliyor.

Kılıç, “Bu, 36 bin nöronun nasıl bir bağlantısallık içerisinde karar verdiğine dair ilk kez matematik bir modelleme elde edilmişti…” diyor. Bu keşif, ‘nöronların bir bilgisayar sistemi tarzında çalıştığını’ doğruluyor. Ancak 2015’ten sonra anlaşılıyor ki insan beyni bilgisayar sistemi şeklinde çalışmıyor: Her nöron, her karar algoritması içerisinde, her seferinde 0 ile 1 arasındaki sonsuz alternatiften birini seçiyor, birine karar veriyor. Sonuç: Nöral ağ ister biyolojik ister yapay olsun, matematiksel nöronlardan oluşan bir ağdır.

Kılıç, “Nörobilimin bu yeni matematiğe ulaşması ve hatta onu üretmesi, yapay zekâyı da hızla geliştirdi.” diyor.

36 bin nöronun bağlantısallığı keşfedildi ancak geride 86 milyar nöron var… Ancak ‘İnsan Beyin Projesi’ feshedildi. Gerekçesi, “Var olan bilgisayar teknolojisinin insan beyninin modelini geliştirmekten uzak olduğu” saptamasıydı. Çalışmalar ayrı ayrı yürütülmeye başlandı.

YAŞAM ENFORMASYON SİSTEMİ Mİ?

Peki buradan nereye vardık? Kılıç, kitabında şu satırlara yer veriyor: “Enformasyon matematiğinin ortaya çıkışı, beynimizin bilgi işleyen bir sistem olmasının ötesinde, yaşamın kendisinin bir varoluş kodlamaları bütünü, en yetkin ya da en büyük insan beyninin, içinde geliştiği bir enformasyon ağı, varoluş kodlamalarının ortak bütünlüğü olduğu sezgisini de uyandırdı.” Böylece nörobilim sadece biyolojik kökenli ya da matematikten destek alan bir konu olmaktan çıkıyor. “Çünkü artık odak noktası insan beyni değil” diyor Kılıç, “Acaba yaşam da enformasyon işleyen sistem olarak modellenebilir mi?”

2014 yılında astrofizikçiler ‘Laniakea’ adını verdikleri, bütün evrenin bir bağlantısallık ağı içerisinde olduklarına dair yeni bir evren hipotezi ortaya attılar. Prof. Dr. Kılıç, kitabında “Şimdilik insan konnektomunun modellemesinden uzağız” diyor ve meyve sineği ve farenin konnektom modellemesinin tamamlandığını belirtiyor. Konnektomu da şöyle tanımlıyor: “Mesela Amazon nehrinin deltası, iklimin ve ormanların durumuna göre her ay değişir. İşte insan beyninde de bilgi, elektro kimyasal ırmaklar şeklinde akıyor. Bu elektro kimyasallar her an yeniden oluş içerisinde.” Kılıç, şöyle sürdürüyor:

EN YETKİNİ BEYİN DEĞİL

“Önceden en yetkin bilgi işleme sisteminin insan beyni olduğu düşünülüyordu. En yetkin bilgi işleme sistemi insan beyni değil, yaşamın kendisi aslında. Yaşamın kendisinin bir bilgi işleme bütünlüğü var. Bu, nöronla konnektom arasındaki ilişkiye benzer bir ilişki.” Her türlü bağlantısallık içeren sistemde, sistemin parçacıklarının içinde bulundukları ağa göre karar verdiklerini destekleyen bilimsel gelişmelere dikkat çeken Kılıç “İnsanın önünde yeni bir yaşam modeli ve buna ait bir matematik var” vurgusunu tekrarlıyor.

Bunun yeni bir bilim metodolojisinin başlangıcı olduğunu belirten Kılıç, bizim kendi benlik bütünlüğümüzü bir yaprak olarak düşünmemize zemin hazırlayan Newton- Descartes- Bacon biliminin sonu olduğunu savunuyor. Eski bilime göre ormanın esası yapraktır. “Oysa” diyor Kılıç, “Yeni bilim diyor ki her şeyin esası parça değil, parçaların birbirleriyle olan bağlantı ağı.” Ormanın bir bölümü yandığında orayı onaran, bu bilgi ağı!

YAPRAKLAR TANRICIKLARA DÖNÜŞTÜ!

Peki buradan ‘yeni bir yaşam’ teorisine nasıl varıyoruz? Kitaptan özetleyerek aktaralım: Yaprak, Rönesans’ta anladı ki ne olduğunu bilmediği bir varlığın görüntüsü değil. Yeşilliği kutsallıktan değil klorofilden geliyordu. Ancak her yaprak, kutsanma ihtiyacı içindeki küçük tanrıcıklara dönüştü. “Bu yüzdendir ki insanlar, başkalarının yaşam boyu kazanamayacakları paraları Gucci’de bir alışverişe harcıyorlar” diyor Kılıç ve ekliyor: “Sen orman var olduğu sürece hayatını sürdürebilirsin, var olmak istiyorsan, ormanı da var etmek zorundasın.”

Prof. Dr. Kılıç, böylece ortaya çıkan yeni bilim metodolojisinin, bilim insanları arasında ayrışmaya yol açtığını anlatıyor kitabında. Böylece parası da biten ‘İnsan Beyni Projesi’ne son veriliyor.

Yapay zekâ günlük yaşama giderek daha çok dahil oldu, insan beyni de daha çok tartışılmaya hatta yapay zekâda ‘zihin oluşturulması’ konuşulmaya başlandı. Düşüncenin maddeden güçlü olduğu, bilginin, düşüncenin de enerjisi olduğu vargılarını benimsemek zor olsa da Prof. Dr. Türker Kılıç’ın çalışmaları ve analizi, o tartışmaları anlamamıza, yeni pencereler açmamıza yardımcı olacak nitelikte.