Kaya resimleri ve senozoyik volkanizma

Ümit Şıracı’nın verdiği bilgiye göre Asya ve Anadolu’da kaya resimlerinin genellikle düz yüzeyler üzerine işlendiği görülür. Bazal, fillat (kiltaşı) ya da buzullar vasıtasıyla cilalanmış kaya yüzeyleri, kaya resimleri için ideal yüzeyler oluşturur. Türk ve Moğol kültürlerinde kaya resimlerini (petroglifler) genellikle şamanlar, kahinler, savaşçılar, avcılar ve toplumun ileri gelenleri / bilge kişileri yapardı. Bu resimler genellikle av törenleri, gök cisimleri, atlar, şamanik yolculukları ve ruhani güçleri tasvir eder ve şamanik ritüellerin parçasıdır. Sadece kaya resimleri yapan meslek grubu sanatçılarına, ustalarına “kam” denilmektedir.

Orta Asya’da çok yaygın bir biçimde görülen kaya resimlerinin geçmişi Paleolitik Çağ’a kadar uzanır. Çoğunlukla göçer-konar topluluklara ait olan bu resimler, yazılı olmayan tarihin aydınlatılmasında ve toplumsal yaşamın açıklanmasında çok önemli bir rol oynar.

Anadolu’da çok sayıda kaya resmi vardır. Örneğin Hakkâri Gevaruk Yaylası kaya resimleri arasında vurgu yöntemiyle resmedilmiş hayvan, insan ve sembolik figürler bulunmaktadır. Av sahneleri, keçi, yaban koyunu, tilki, ceylan gibi hayvan figürleri yapılmıştır. Bazı insan figürleri ellerinde değnek ile temsil edilmiştir. İnsan figürleri tekli ve hayvanlar ile birlikte, farklı stillerde resmedilmişlerdir. Çoğu insan figüründe kollar iki yana açık (yukarı ya da yana doğru uzatılmış) bir pozisyonda yapılmıştır.

BAZALT ÖRTÜSÜ UYGUN YÜZEYLER OLUŞTURMUŞ

Orhun Vadisi’nin yaygın bazalt örtüsü kaya resimleri için uygun yüzeyler oluşturmuştur. Kaya bloğunun elverişli kırık yüzeyi kaya resmi yapmak için kullanılmıştır. Kaya resimleri, belirli bir yöne bakmaktan ziyade, bulundukları coğrafyanın doğal koşullarına, suyollarına, yollara ve inançlara göre çeşitli yönlere bakar, ancak doğu yönü genellikle tercih edilen bir yöndür. Güneş’in doğduğu yön olması nedeniyle yaşamın yeniden başlaması ve ruhun yükselişiyle ilişkilendirilmesi nedeniyle, özellikle eski kültürlerde doğuya bakan yüzeyler tercih edilmiştir. Doğunun tercih edilmesinin nedeni; ruhun tanrılara yakın olacağı veya yeni bir güne doğuşun sembolik anlamıdır. Bazı kaya mezarları doğrudan bir akarsuya doğru bakar.

SENOZOYİK VOLKANİZMA

Moğolistan’daki Senozoyik volkanizma, büyük bir Orta Asya levha içi magmatizma bölgesinin bir parçasını oluşturmaktadır. Yaklaşık 30 milyon yıl öncesinden beri çok sayıda küçük hacimli volkanik koni ve alkali bazalt lav akıntısı oluşmuştur. Yaklaşık 12 milyon yıl öncesinden itibaren aktivite, yükselen Hangai kubbesine odaklanmıştır. Ancak kubbenin altındaki erime mekanizması bugüne kadar gizemini korumuştur. Hangai domunun (kubbesinin) en eski bazaltlardan bazıları 6 milyon yıl önce Hangai’nin merkezinde patlamış ve jeokimyaları, 90-100 kilometre derinlikte bir garnet lherzolit kaynak bölgesini düşündürmektedir. Hangai domunun altındaki erimedeki mekansal ve zamansal değişimler ya litosferik ayrışma ya da üst mantoda küçük ölçekli bir termal anomali varlığıyla açıklanabilir.

BAZALT KATMANLARI

Orhun Nehri çevresindeki, eski volkanik patlamalardan oluşan bazalt katmanları kalınlık bakımından farklılık gösterir; bazı akıntılar yaklaşık 10 metre kalınlığındayken, tek tek akıntılar genellikle 2-5 metre kalınlığındadır. Orhun Nehri bu sertleşmiş lav akıntılarını aşındırarak karakteristik kanyonlarını oluşturmuştur. Orhun Şelalesi’nin bulunduğu yerde, şelalenin yüksekliği olan 16 metre dikkate alındığında, bazalt kalınlığı en az 16 metre olmalıdır. Yazar tarafından yapılan gözlemlere göre bazalt kalınlığı şelale dolayında 20 metreden daha fazla da olabilir.

- BİTTİ -