Pekin'den verilen mesaj: Avrasya çok kutuplu dünyanın merkezine yerleşiyor

MEHMET ONUR KOCABIYIK

PEKİN’DE DİPLOMATİK TEMASIN ÖTESİNE GEÇEN TABLO

Vladimir Putin’in Çin ziyareti, iki devlet arasındaki rutin diplomatik temasların çok ötesinde; tek kutuplu dünya düzeninin çözülüşünü ve Avrasya merkezli yeni güç mimarisinin yükselişini görünür kılan stratejik bir dönemeçtir. Pekin’de verilen görüntü, yalnızca iki liderin yan yana gelmesinden, ortak fotoğraf vermesinden ya da bazı anlaşmalar imzalamasından ibaret değildir. Bu ziyaret, dünya siyasetinde ağırlık merkezinin Atlantik’ten Avrasya’ya kaydığını gösteren tarihsel eşiklerden biri olarak okunmalıdır.

Moskova ile Pekin’in verdiği temel mesaj açıktır: Batı merkezli tek kutuplu düzenin baskı mekanizmaları karşısında Rusya ve Çin, çok kutuplu dünya fikrini yalnızca diplomatik bir söylem olarak değil, somut bir stratejik hat olarak inşa etmektedir. Bu hat; enerji, ticaret, ulaştırma, teknoloji, eğitim, finans ve güvenlik alanlarında daha kurumsal bir zemine oturmaktadır.

Şi Cinping’in “Çin-Rusya ilişkileri daha büyük başarılar ve daha hızlı gelişim aşamasına girmiştir” sözleri, Pekin’in Moskova ile bağlarını geçici bir kriz ortaklığı olarak değil, uzun vadeli bir stratejik yöneliş olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. Putin’in “Bugün ilişkilerimiz benzeri görülmemiş bir düzeye ulaşmıştır” değerlendirmesi de aynı çerçevede okunmalıdır. Moskova açısından Pekin hattı yalnızca ekonomik bir çıkış kapısı değil, çok kutuplu dünya düzeninin kuruluşunda temel bir ortaklık alanıdır.

ANTLAŞMALAR VE KURUMSAL ZEMİN

Ziyaretin en önemli sonuçlarından biri, 2001’de imzalanan Çin-Rusya İyi Komşuluk, Dostluk ve İşbirliği Antlaşması’nın uzatılması yönündeki mutabakattır. Bu antlaşma, Moskova-Pekin hattının hukuki ve siyasi temelini oluşturan başlıca belgelerden biridir. Uzatma kararı, iki başkentin ilişkilerini kalıcı bir zeminde sürdürmek istediğini göstermektedir.

Zirvede imzalanan ortak açıklamalar da bu çerçeveyi güçlendirdi. “Kapsamlı Stratejik Koordinasyonun Daha da Güçlendirilmesi ve İyi Komşuluk ile Dostane İşbirliğinin Derinleştirilmesi” başlıklı metin ile “Çok Kutuplu Bir Dünya ve Yeni Tip Uluslararası İlişkiler” konulu açıklama, ziyaretin sembolik bir temas olmadığını gösterdi. Ekonomi, ticaret, eğitim, bilim ve teknoloji alanlarında imzalanan belgeler de Rusya-Çin ortaklığının güvenlik başlıklarının ötesine geçtiğini ortaya koydu.

ENERJİ HATTI VE AVRASYA’NIN DAMARLARI

Enerji, bu ortaklığın en somut alanlarından biridir. Putin’in “Ekonomik işbirliğinin itici gücü Rus-Çin enerji işbirliğidir” sözleri, bu başlığın ilişkilerdeki yerini açıkça göstermektedir. Rus liderin “Ortadoğu’daki kriz ortamında Rusya kaynakların güvenilir tedarikçisi rolünü sürdürürken, Çin de bu kaynakların sorumlu tüketicisi olmaya devam etmektedir” değerlendirmesi, Moskova’nın Çin pazarına verdiği stratejik önemi ortaya koymaktadır.

Avrupa enerji pazarındaki daralma, yaptırımlar ve Batı’nın Rusya’yı ekonomik olarak çevreleme girişimleri, Moskova’nın doğuya yönelişini hızlandırmıştır. Ancak bu yöneliş yalnızca zorunlu bir rota değişikliği değildir. Süreç, Avrasya enerji damarlarının yeniden düzenlenmesi anlamına gelmektedir. Pekin açısından Rusya; enerji güvenliği, ham madde tedariki ve kara bağlantılı uzun vadeli hatlar bakımından önemli bir ortaktır.

Bu noktada “Sibirya’nın Gücü-2” hattı özel önem taşımaktadır. Batı basını, zirve sırasında nihai ticari sözleşmenin imzalanmamasını sınırlı sonuç gibi sundu. Oysa Avrasya ölçeğinde bakıldığında bu dosya, kısa vadeli bir anlaşmadan çok uzun vadeli stratejik yönelimlerle ilgilidir. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov’un “Sibirya’nın Gücü-2’nin temel parametreleri konusunda ortak bir anlayış zaten var” sözleri, dosyanın kapanmadığını; aksine Avrasya enerji mimarisinin parçası olarak masada kaldığını göstermektedir.

WASHİNGTON’A VERİLEN MESAJ

Ziyaretin bir başka boyutu Washington’a verilen mesajdır. Çin, ABD ile temaslarını sürdürebilir ve ticaret kanallarını açık tutabilir. Ancak bu durum, Pekin’in Moskova ile kurduğu stratejik ortaklığı Batı’nın beklentilerine göre şekillendireceği anlamına gelmez. Çin’in verdiği mesaj açıktır: Pekin dış politikasını Washington’dan izin alarak belirleyen bir ülke değildir.

Şi Cinping’in “Çin ve Rusya, stratejik ve uzun vadeli bir perspektiften hareket etmeli ve küresel yönetişim sistemini daha adil ve eşitlikçi hale getirmek için çalışmalıdır” sözleri, Pekin’in Moskova ile ilişkisini küresel sistemin dönüşümü bağlamında ele aldığını göstermektedir. Putin’in “Rusya-Çin işbirliği, çalkantılı uluslararası ortamda önemli bir istikrar faktörüdür” değerlendirmesi de aynı hatta yer almaktadır.

TEK TARAFLI DÜZENE KARŞI ÇOK KUTUPLULUK

Ortak açıklamalarda kullanılan dil, Rusya-Çin hattının küresel sistem eleştirisini açık biçimde ortaya koymaktadır. Şi Cinping’in “Tek taraflılık ve hegemonizm ciddi tehlikeler doğuruyor; dünya orman kanununa geri dönme riskiyle karşı karşıya” sözleri, yalnızca ABD’ye değil, tek merkezli dünya anlayışına yöneltilmiş stratejik bir itirazdır. Moskova ve Pekin, yaptırım siyasetini, askerî müdahaleleri ve küresel finans sisteminin baskı aracı olarak kullanılmasını çok kutuplu dünya fikrine aykırı görmektedir.

Çok kutupluluk burada soyut bir diplomatik slogan olmaktan çıkmaktadır. Enerji hatları, ulaştırma koridorları, ulusal para birimleriyle ticaret, teknoloji iş birlikleri, eğitim programları, medya temasları ve uluslararası örgütlerdeki koordinasyon bu fikri somutlaştıran araçlardır. Rusya ve Çin’in birlikte hareket ettiği zemin, Avrasya’nın yenidünya düzenindeki ağırlığını artırmaktadır.

AVRASYACI BAĞLAM: COĞRAFYADAN STRATEJİK UFKA

Avrasya yalnızca coğrafi bir alan değildir; farklı medeniyet havzalarını, enerji kaynaklarını, kara ticaret yollarını, güvenlik mimarilerini ve jeopolitik merkezleri birbirine bağlayan tarihsel bir güç alanıdır. Rusya-Çin ilişkisi bu alanın en önemli eksenlerinden biridir. Bu eksen, Batı merkezli sisteme askerî blok mantığıyla değil; egemenlik, kalkınma hakkı, medeniyetler arası denge ve çok kutupluluk fikriyle karşılık vermektedir.

Rusya enerji kaynakları, güvenlik birikimi, diplomatik tecrübesi ve Avrasya’nın kuzey kuşağındaki stratejik derinliğiyle öne çıkarken; Çin üretim gücü, ticaret ağları, teknoloji kapasitesi ve finansal ölçeğiyle bu denklemin diğer temel unsurunu oluşturmaktadır. Bu ilişkiyi önemli kılan da tam olarak budur: Moskova ve Pekin aynı özelliklere sahip iki aktör değildir; fakat Avrasya denkleminde birbirini tamamlayan iki büyük güç merkezidir.

- Henry Kissinger

KISSINGER ÜÇGENİNİN SINIRLARI

Bugün bazı çevreler hâlâ Rusya, Çin ve ABD arasındaki ilişkileri 1970’lerin “Kissinger üçgeni” üzerinden açıklamaya çalışmaktadır. O dönemde Washington, Çin ile Sovyetler Birliği arasındaki ayrılıktan yararlanarak iki ülkeyi birbirinden uzak tutmaya çalışıyordu. Fakat bu model bugünün dünyasını açıklamak için yeterli değildir; çünkü o dönemki derin ayrılıklar bugün aynı biçimde mevcut değildir.

Bugün Rusya ile Çin arasında yüksek düzeyli bir stratejik koordinasyon bulunmaktadır. Washington’un hedefi artık bu ilişki kurulmadan önce onu engellemek değil, var olan Avrasya yakınlaşmasını zayıflatmaktır. Ancak görünen tablo, bu stratejinin beklenen sonucu vermediğini göstermektedir. Batı baskısı, Moskova ile Pekin’i birbirinden uzaklaştırmak yerine daha fazla yakınlaştırmaktadır.

AVRASYA VE KÜRESEL GÜNEY HATTI

Rusya-Çin ilişkileri artık yalnızca Batı’ya tepki üzerinden kurulmuş geçici bir yakınlaşma değildir. Bu ilişki; enerji hatlarıyla, ticaret koridorlarıyla, teknoloji iş birlikleriyle, alternatif ödeme mekanizmalarıyla, eğitim projeleriyle, medya temaslarıyla ve uluslararası örgütlerdeki koordinasyonla kurumsallaşan bir yapıya dönüşmektedir.

Şanghay İşbirliği Örgütü, BRICS, APEC ve Birleşmiş Milletler gibi platformlarda yürütülen koordinasyon bu nedenle önem taşımaktadır. Şi Cinping’in “Çok taraflı iş birliğini güçlendirme, Küresel Güney’i birleştirme ve küresel yönetişim sistemini doğru yönde reforme etme” çağrısı, Rusya-Çin hattının yalnızca ikili ilişkilerden ibaret olmadığını göstermektedir. Bu hat, daha geniş bir Avrasya ve Küresel Güney perspektifi içinde anlam kazanmaktadır.

TÜRKİYE IÇİN JEOPOLİTİK KALDIRAÇ:

NATO BAĞIMLILIĞINDAN AVRASYA MERKEZLİ BAĞIMSIZ HATTA

Putin’in Çin ziyareti, yalnızca Moskova-Pekin hattında yaşanan diplomatik bir gelişme değildir. Bu ziyaret, çok kutuplu dünyanın Avrasya’dan yükseldiğini ve Türkiye’nin bu yeni denklemde kendi yerini yeniden tarif etmesi gerektiğini göstermektedir. Türkiye açısından mesele, Batı ile Avrasya arasında sürekli denge kurmaya çalışan edilgen bir ülke olmak değil, NATO merkezli güvenlik anlayışının dışına çıkarak millî çıkarlara dayanan bağımsız bir Avrasya hattı kurabilmektir.

Türkiye’nin jeopolitik kaldıracı, farklı güç merkezleri arasında kararsız biçimde salınmasında değil, kendi tarihsel ve coğrafi ağırlığını bağımsız bir stratejiye dönüştürmesindedir. Türkiye; Karadeniz, Kafkasya, Balkanlar, Doğu Akdeniz, Ortadoğu ve Orta Asya hatlarının kesiştiği bir ülkedir. Bu imkânların gerçek bir stratejik güce dönüşebilmesi için dış politika aklının Atlantik merkezli güvenlik kalıplarından kurtulması gerekir.

NATO üyeliği uzun yıllar Türkiye’ye güvenlik şemsiyesi olarak sunuldu. Fakat bugün bu yapı, Türkiye’nin bağımsız hareket alanını daraltan bir mekanizmaya dönüşmüştür. Suriye’den Doğu Akdeniz’e, Karadeniz’den Kafkasya’ya kadar birçok başlıkta Türkiye’nin millî çıkarları ile NATO çizgisi arasında açık gerilimler yaşanmaktadır. Bu nedenle asıl tartışma, NATO içinde daha iyi bir pozisyon aramak değil; NATO bağımlılığını aşacak yeni bir stratejik yöneliş geliştirmektir.

Çok kutuplu dünya düzeni, Türkiye’nin önüne yalnızca diplomatik bir tercih değil, tarihsel bir imkân koymaktadır. Rusya ve Çin’in Avrasya merkezli iş birliği ile Amerika’nın İran’a yönelik saldırıları sonrasında ortaya çıkan tablo, Atlantik sisteminin iç çelişkilerini görünür hâle getirmiştir. ABD’nin askerî zor aygıtına başvurmasına rağmen İran karşısında istediği sonucu kolayca elde edememesi, tek kutuplu dünya düzeninin eski kudretini yitirdiğini göstermektedir.

Bu yeni tabloda Türkiye’nin görevi, Atlantik sisteminin ileri karakolu gibi davranmak değildir. Türkiye, coğrafi konumunu, üretim kapasitesini, enerji yolları üzerindeki ağırlığını ve tarihsel bağlarını kullanarak Avrasya’nın bağımsız güç merkezlerinden biri hâline gelmelidir. Çünkü çok kutuplu dünya, Türkiye’ye yalnızca manevra alanı değil; bağımlılık ilişkilerini kırma ve tarihsel rolünü yeniden kurma imkânı sunmaktadır.

Enerji alanı bu dönüşümün en önemli başlıklarından biridir. Rusya’nın enerji kaynaklarını doğuya yönlendirmesi, Çin’in kara bağlantılı enerji güvenliğine verdiği önem ve Avrasya enerji hatlarının yeniden şekillenmesi, Türkiye’nin enerji merkezi olma iddiasını daha stratejik hâle getirmektedir. Ancak Türkiye’nin bu alandaki rolü, NATO politikalarının gölgesinde değil, millî enerji güvenliği ve bölgesel iş birliği hedefleri doğrultusunda şekillenmelidir.

Ulaştırma ve lojistik alanında da benzer bir fırsat vardır. Çin’in Kuşak ve Yol girişimi, Orta Koridor’un yükselen önemi, Hazar geçişli ticaret yolları ve Avrasya içi bağlantı projeleri Türkiye’yi Asya ile Avrupa arasındaki en kritik hatlardan biri hâline getirmektedir. Ancak bu imkân, ulaştırma, liman, demiryolu ve gümrük politikalarının Avrasya merkezli uzun vadeli bir stratejiyle birleşmesi hâlinde jeopolitik kaldıraca dönüşebilir.

Sonuç olarak Türkiye’nin potansiyeli, NATO içinde manevra alanı aramasında değil, NATO bağımlılığını aşarak Avrasya merkezli bağımsız bir dış politika hattı kurmasındadır. Çok kutuplu dünya Türkiye’ye hazır bir kazanım sunmaz; fakat doğru stratejiyle Ankara’ya daha geniş hareket alanı, güçlü bir bölgesel konum ve tarihsel coğrafyasıyla uyumlu yeni bir rol kazandırır.

Bu nedenle Pekin’de verilen görüntü, Ankara açısından yalnızca izlenecek bir diplomatik gelişme değil; dış politika zihniyetinin hangi eksende yeniden kurulması gerektiğini gösteren somut bir uyarıdır. Bu yeni stratejik eşik de tam budur.