Robotlar, cephe camları ve "Shenyang’da Yeni Çin’in ilkleri"

Programın adı "Sanayi Shenyang'ı"ydı; ama aslında bir sorunun cevabını arıyorduk: Eski bir sanayi şehri, kendini nasıl yeniden kanıtlar?
BMW'nin Tiexi fabrikasına (华晨宝马铁西工厂) girmeden önce bir bilgi düzeltmek gerekiyor: Bu tesis, Alman devinin Çin'deki fabrikalarından herhangi biri değil; BMW Grubu'nun dünyadaki en büyük üretim üssü. Dadong ve Tiexi fabrikaları, güç aktarma ve yüksek voltajlı batarya merkezi, Ar-Ge ve eğitim merkeziyle birlikte Shenyang üssü, grubun küresel üretiminin yaklaşık üçte birini karşılıyor. Yani yolda gördüğünüz her üç BMW'den biri bu şehirden çıkıyor.

Tiexi tesisi 2 kilometrekareden büyük bir alana yayılıyor; presleme, gövde, boya ve montaj atölyeleri tek bir hat üzerinde yedi model üretiyor. Gövde atölyesinde 600'den fazla robot çalışıyor, otomasyon oranı yüzde 95'in üzerinde. Cam bir koridordan izlediğimiz sahne, film seti gibiydi: Turuncu robot kolları saniyeler içinde bir gövdeyi kaynaklayıp bir sonrakine geçiyor.
Tesisin en dikkat çekici bölümü ise Lydia (里达) sahası. Burası, BMW'nin dünyada tamamen sanal ortamda planlanıp simüle edildikten sonra inşa edilen ilk fabrikası. Sahada otuzdan fazla ağaç türünün dikili olduğu ekolojik bir bahçe var; her yıl aynı mevsimde geri dönen sığır balıkçılları tesisin gayriresmî maskotu olmuş. Fabrikanın Çince adı "Lida"nın "bütün hedeflere ulaşılacak" anlamına gelen bir deyime göz kırptığını söylediler. BMW burada yeni "Neue Klasse" elektrikli serisinin Çin'e özel modellerini ve altıncı nesil bataryalarını üretmeye hazırlanıyor.

BMW bu tesisleri "iFACTORY" adını verdiği bir stratejiyle yönetiyor. Ar-Ge'den satın almaya, üretimden lojistiğe her adım aynı dijital omurgaya bağlı. Tiexi fabrikası aynı zamanda Çin'de ulusal AAAA turizm alanı statüsü alan ilk ve tek otomobil fabrikası. Yani bir tesis olarak değil, bir "ziyaret edilecek yer" olarak da kurgulanmış. Bu, Shenyang'ın sanayiyi nasıl gördüğünü anlatan küçük bir ipucu.
İkinci durağımız Shenyang Yuanda Kurumsal Grubu'ydu (沈阳远大企业集团). Türkiye'de adı pek bilinmez, ama İstanbul'da gökdelenlere bakarken cam cephelerin bir kısmının bu şirketten çıkmış olma ihtimali hiç de düşük değil. 1993'te Shenyang'da kurulan Yuanda, bugün biri Hong Kong'da (Yuanda Alüminyum, 02789.HK) biri Shenzhen'de (Yuanda Akıllı Sanayi, 002689.SZ) olmak üzere iki borsa şirketine sahip; ana işi cephe (giydirme cephe) sistemleri ve asansör.

Şirketin bize sunduğu rakamlar, "yerel bir Kuzeydoğu şirketi" kalıbını hızla dağıtıyor: 155 ülke ve bölgeye ürün, toplam 74 milyar yuan'ı aşan ihracat, 13 milyar yuana yakın ödenmiş vergi, 4.600 çalışan, dünyaya yayılmış 2 milyon metrekare üretim alanı. Alüminyum cephe şirketi, Amerikan mühendislik dergisi ENR'nin "Dünyanın En Büyük 250 Uluslararası Müteahhidi" listesine 14 yıl üst üste giren tek cephe şirketiymiş. Yurt dışında 580'den fazla, Çin içinde 2.800'den fazla simge yapının da mimarı; Pekin Olimpiyatları'nın "Su Küpü"nden Londra Heathrow Havalimanı'na, Rusya'daki Dünya Kupası stadyumlarından Nanchang Doğu Garı'na kadar.

Asansör kolundaki 177 metrelik test kulesi, 11 bağımsız test kuyusu ve 82 ölçüm cihazıyla saniyede 10 metre hızındaki asansörleri sınıyor. Yuanda1999'da "dışarı çıkma" stratejisini başlatmış ve o tarihten beri Avrupa'dan Afrika'ya, Avustralya'dan Güney Amerika'ya uzanan 3.400'den fazla yurt dışı proje tamamlanmış.
Cephe ve asansörün yanında şirketin güç elektroniği (nükleer santral pompaları için ana motor sürücüleri dahil), endüstriyel baca gazı arıtma ve akıllı tarım kolları da var; yani bir gökdelenin dış kabuğundan bir santralin iç mekaniğine uzanan bir yelpaze.

BLT Elevator'ın (远大博林特电梯) Türkiye sorumlusu Wenlong ile fabrika turunun ardından konuştuk. Anlattığı tablo, Shenyang'dan bakınca dünyanın nasıl göründüğünü özetliyor: 2.000'i aşkın çalışan, bunun 300 kadarı asansör ve yürüyen merdiven teknisyeni; 150'den fazla ülkeye satış; kendi ifadesiyle beş yıldır Çin markaları arasında birinci sırada ve Rusya pazarında "dünyadaki bütün markaların önünde". Meksika, Singapur ve Vietnam'ı güçlü oldukları diğer pazarlar olarak sayıyor.
BLT artık sadece ihracat yapmıyormuş aynı zamanda fabrika kuruyormuş. Suudi Arabistan'da bir tesisleri olduğu gibi bu yıl biri Vietnam'da olmak üzere iki yeni fabrikayı yerel ortaklarla açmışlar. Model şu: Yuanda teknolojiyi ve sermayenin bir kısmını koyuyor, yerel ortak fabrikayı işletip çevre pazarlara satıyor. Suudi Arabistan'daki fabrikanın hedef bölgesi arasında Afrika, Körfez ve Türkiye de var. Konya hedef listesinde. Sıradaki adaylar Meksika, Rusya ve Brezilya.

Türkiye sorusunu sorduğumda cevap hazırdı: "Türkiye asansör ve yürüyen merdiven için çok büyük bir pazar; yılda 25 binden fazla asansöre ihtiyaç duyuyor. Birçok kez gittim. Şu anda iyi bir ortak arıyoruz; bir-iki yıl içinde yatırım kararı verebiliriz." Türk yatırımcılara tavsiyesi ise iki yönlü. Bir yanda, Türkiye'de binden fazla asansör firmasının montaj yaptığını ve sektörün hızla büyüdüğünü, bunun Çinli üreticiler için "yatırım yapılması gereken" bir pazar olduğunu söylüyor. Öte yanda, Türk firmalarının yedek parçanın büyük bölümünü zaten Çin'den ithal ettiğini ve vergilerin yüksek olduğunu hatırlatıyor: "Türk parça firmalarının BLT gibi Çinli üreticilerle stratejik iş birliği yapması iki taraf için de akıllıca. Türkiye pazarını birlikte büyütebiliriz.

Yeni Çin'in ilkleri

Günün son durağı, tam da bu hikâyenin başladığı yerdi: Çin Sanayi Müzesi (中国工业博物馆). Müze, Tiexi'nin eski fabrika binalarının içine kurulmuş; 53 bin metrekarelik alanda 20 binden fazla obje sergileniyor. Yüksek tavanlı döküm atölyelerinin arasında yürürken, bir dönem bütün Çin'in "ilk"lerinin bu semtten çıktığını görüyorsunuz. Holografik salonda bir uçak motorunun montajını adım adım izleyebiliyorsunuz; başka bir bölümde, ülke genelindeki 77 sanayi mirası alanının fabrikadan müzeye, atölyeden kafeye nasıl dönüştürüldüğü anlatılıyor.
Müzenin en etkileyici yanı, nostaljiye kapılmaması. Kapanan fabrikaların üzücü hikâyesi anlatılıyor, ama vurgu "kendine güven, fedakârlık ve yaratıcılık" üzerine — Çinlilerin "işçi sınıfı ruhu" dediği şeye. Batı'da sanayi müzeleri genellikle bitmiş bir çağın anıtı gibidir; burada ise müze, aynı semtte hâlâ çalışan BMW ve Yuanda fabrikalarının önsözü gibi duruyor.

Bu üç durağı arka arkaya görünce Shenyang'ın stratejisi netleşiyor. Devlet Konseyi, şehri Kuzeydoğu Asya'nın uluslararası merkez şehri ilan etmiş; Kuzeydoğu'nun "yeni dönemde kapsamlı canlandırılması" resmî hedef. Ama canlandırma, eski fabrikaları yıkıp yerine alışveriş merkezi dikmek değil. Aynı semtte, aynı gün içinde üç kat üst üste: dünün ağır sanayisi müzeye dönüşmüş, yerli sermaye dünyaya açılmış, yabancı sermaye en büyük tesisini buraya kurmuş. Bir önceki gece 40 bin kişinin doldurduğu Tiexi Stadyumu da bu semtte.
Türkiye'nin sanayi kentleri —Zonguldak'tan Karabük'e— benzer bir dönüşüm sorusuyla karşı karşıya. Shenyang'ın cevabı tek kelimeyle özetlenebilir: süreklilik. Fabrikayı kapatıp unutmak yerine, fabrikayı müze yapıp yanına yenisini kurmak. İşçilerin torunlarının bugün BMW hattında robot programladığı, Yuanda'nın asansör kulesinde test yaptığı bir şehir.