Sanat piyasası uygarlığın barometresi

New York’taki Christie’s müzayedesinde bir gecede rekor satışa imza atıldı.

Jackson Pollock ve Constantin Brancusi gibi ustaların eserlerinin başı çektiği müzayedede, tek bir gecede 1,1 milyar dolarlık satış rakamına ulaşıldı. ABD ve İsrail’in saldırganlığı nedeniyle dünyada yaşanan gerilimler sermayenin de sanat piyasasına yönelmesine neden oldu. Peki bu rekor satışlar yalnızca koleksiyonerlik refleksi mi yoksa büyük savaşların habercisi mi? Sanat piyasasındaki rekor satışların perde arkasını Prof. Dr. Caner Karavit’le konuştuk.

‘KOLEKSİYONLAR JEOPOLİTİK ARAÇLARA DÖNÜŞÜR’

Hocam, tarihe baktığımızda büyük savaşların hemen öncesinde sanat piyasasında rekor satışlar görüyoruz. Sanat eserlerinin bu kadar yüksek meblağlarla el değiştirmesinin temel dinamikleri nelerdir?

Tarihte büyük savaşların hemen öncesinde sanat eserleri ve tarihi eserlerin rekor fiyatlarla el değiştirdiği dönemler olmuştur. Bu durumun nedenlerinin başında; savaş beklentisi, ekonomik belirsizlik, sermayenin güvenli liman arayışı, ideolojilerin propaganda aracı olarak sanata gereksinim duyması ve elit koleksiyonculuğun yükselmesi sayılabilir. Bu çalkantılı dönemlerde sanat; yalnızca estetik bir unsur değil, aynı zamanda savaşan tarafların kültürel güç göstergesi ve finansal güvencesi olmuştur. Savaş öncesi dönemlerde sanat eserleri, koleksiyonlar ve müzeler yalnızca kültürel değil jeopolitik araçlara dönüşür. Bu nedenle büyük sanat satışları yalnızca “koleksiyonculuk” değil; sermayenin kaçışı, güç gösterisi ve kültürel egemenlik olarak da okunabilir.

MOBİL SERMAYE VE AVRUPA ARİSTOKRASİSİ

Birinci Dünya Savaşı öncesindeki “Belle Époque” yıllarında yaklaşan tehlikeyi sezen Avrupa aristokrasisi için sanat eserleri nasıl bir işlev gördü?

Birinci Dünya Savaşı öncesinde 1910’lara yaklaşırken siyasi kırılmalar artmıştı. Birçok aristokrat yaklaşan sonucu hissetmiş, böylece Avrupa aristokrasisiyle yükselen sanayi burjuvazisi arasında yoğun bir sanat eseri alımı trafiği yaşanmıştı. Avrupa’da üst tabaka taşınabilir servete yöneldi. Taşınabilir olması önemliydi, çünkü savaşın zorunlu kıldığı yer değiştirmelerde en güvenilir sermayeydi. Sanat eserleri adeta bir mücevher veya altın gibi taşınarak mobil sermayeye dönüştü. Özellikle Paris, Viyana, Berlin ve Londra’da Empresyonist eserlere ve eski ustaların başyapıtlarına rağbet zirve yaptı.

Her kriz dönemi kendi fırsatçılarını da yaratır. O yıllarda savaş öncesi bu hareketliliği fırsata çeviren isimler kimlerdi?

Bu dönemin fırsatlarından en çok faydalanan ve istismar edenlerden birisi Joseph Duveen’di. Duveen, ekonomik istikrarsızlıktan nasibini alan ve elindeki koleksiyonları nakde çevirmek isteyen Avrupa aristokrasisinden eser topladı ve Amerikalı milyarderlere sattı. Kırılgan ortamdan her şekilde faydalandı. 1921’de Thomas Gainsborough’un ‘Mavi Çocuk’ tablosunu o zamanların parasıyla 20 milyon Frank’a satarak bir rekora imza attı.

NAZİ ALMANYASI VE ‘YOZ SANAT’

İkinci Dünya Savaşı arifesinde, Nazi Almanyası döneminde sanatın yine ideolojik ve ekonomik bir aygıta dönüştüğünü görüyoruz. Nazilerin “yoz sanat” üzerinden yürüttükleri politika nasıldı?

Almanya’da Nazilerin yükselişe geçtiği 1930’larda, Yahudi koleksiyoncuların ellerindeki eserler elden çıkarılmaya zorlandı. Örneğin, Nazi baskısı altındaki Yahudi koleksiyoncular 1938’de kaçış finansmanı için bazı Van Gogh eserlerini elden çıkarttılar. Aynı dönemde Nazi Almanyası “Aryan kültür” fikrini güçlendirecek devasa sanat alımları yaptı, diğer yandan modern sanat eserleri “yoz/dejenere sanat” ilan edildi. Ancak Naziler bu “yoz” eserlerin uluslararası piyasadaki değerini biliyordu. 1939’da müzelerden toplanan Picasso, Gauguin, Van Gogh gibi sanatçıların eserleri savaş ekonomisini desteklemek için İsviçre’de yüksek bedellerle satıldı.

YENİ SAVAŞLAR KAPIDA MI?

Bugün de küresel krizler, jeopolitik kutuplaşmalar gündemi meşgul ederken New York’ta bir gecede 1,1 milyar dolarlık satışlar yapılıyor. Bu devasa işlem hacmi yeni bir savaşın yaklaştığını mı söylüyor?

Günümüzde de benzer eğilimler görülür. Rusya-Ukrayna savaşı, İsrail’in Gazze’yi işgali, dolar ve enflasyon baskısıyla oluşan finansal kırılganlıklar ekonomiyi ciddi anlamda etkiliyor. Bu gelişmeler yaşanırken, New York’taki Christie’s Müzayede Evi’nde bir gecede toplam satış tutarı 1,1 milyar dolara ulaştı. Jackson Pollock’un “Numara 7A” adlı tablosu 181,2 milyon dolara, Constantin Brancusi’nin büstü “Danaïde” ise 107,6 milyon dolara alıcı bularak rekor kırdı.

Sanat piyasasındaki bu yükseliş büyük bir savaşın habercisi olabilir mi, bilemeyiz. Ancak bağ daha çok psikolojik, ekonomik ve simgesel düzeyde işleyen dolaylı bir örüntünün içinde harmanlanır. Savaş öncesi geriliminde toplumsal ortam belirsizse sanat piyasası nadir eserlere yönelir. Finansal kırılganlıklarda güven kaybına uğrayan toplum için sanat yapıtları “güvenli bir limana” dönüşür. Elit rekabette ise rekor fiyatlara satılan sanat eserleri bir güç gösterisine dönüşür. Bütün bu bileşenlerin eş zamanlı gösterdiği tepkiler, savaş öncesinin göstergeleri olarak da okunabilir. Bu nedenle, sanat piyasasını “uygarlığın ya da kültürün barometresi”ne benzetmek yanlış olmaz.