Yükselen yıldız ŞİÖ

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ)’nün 26. Devlet Başkanları Zirvesi, 1 Eylül’de Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te yapıldı. Çin, Rusya, Hindistan, İran, Pakistan, Türkiye ve Orta Asya ülkelerinin liderlerini buluşturan zirvenin ana eksenini çok kutuplu dünya düzeni oluşturdu.

Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov’un ev sahipliğindeki toplantılarda bölgesel güvenlik, enerji, ulaştırma koridorları, ticaret ve finansal işbirliği ele alındı. “ŞİÖ+” oturumu ise “Adil dünya düzeninin temel unsuru olarak BM: Çok kutuplu dünyanın oluşumuna ŞİÖ+ ülkelerinin katkısı” başlığıyla yapıldı.

Liderlerin konuşmaları, tek merkezli uluslararası düzene karşı ortak bir arayış bulunduğunu gösterdi.

‘GERİ DÖNDÜRÜLEMEZ’ SÜREÇ

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, çok kutuplu dünya düzeninin oluşumunu “nesnel ve geri döndürülemez” bir süreç olarak tanımladı.

Putin, giderek daha fazla ülkenin kendi geleceğini belirlemek ve uluslararası siyasette meşru çıkarlarını savunmak istediğini söyledi. Ortaya çıkan düzeni “adil ve çok kutuplu” olarak niteledi.

Moskova, ŞİÖ’yü BRICS ile birlikte Batı dışındaki siyasi ve ekonomik merkezlerin ağırlık kazandığı yeni düzenin kurumlarından biri olarak görüyor.

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping de ŞİÖ+ toplantısında “eşit ve düzenli bir dünya çok kutupluluğu” çağrısı yaptı. Hegemonya, tek taraflılık ve korumacılığın arttığını belirten Xi, gelişmekte olan ülkelerin uluslararası karar mekanizmalarındaki temsilinin güçlendirilmesini istedi.

Xi, devlet başkanları oturumunda ise ekonomik işbirliğini öne çıkardı. ŞİÖ coğrafyasının Kuşak ve Yol Girişimi açısından öncelikli alanlardan biri olduğunu söyledi; ortak kalkınma ve güvenlik çağrısı yaptı.

İRAN’DAN ÜÇ SOMUT ÖNERİ

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, ŞİÖ’nün ekonomik kapasitesinin güçlendirilmesini istedi.

Pezeşkiyan, örgüt bünyesinde banka kurulmasını, ihracat sigortası ve yatırım birliği oluşturulmasını, ortak enerji konsorsiyumu kurulmasını önerdi.

İran ile ABD arasındaki savaşa da değinen Pezeşkiyan, Washington’un haziranda imzalanan mutabakat kapsamındaki yükümlülüklerine dönmesi halinde Tahran’ın da karşılık vereceğini söyledi. ABD’nin yeniden baskı ve tehdit politikasına yönelmesinin diplomasiyi raydan çıkarabileceği uyarısında bulundu.

Tahran böylece ŞİÖ kürsüsünde hem güvenlik krizini gündeme taşıdı hem de yaptırım baskısını azaltabilecek ekonomik mekanizmalar önerdi.

‘HERKESİN YARARINA’

Ev sahibi Kırgızistan ise çok kutupluluğun “kimseye karşı değil, herkesin yararına” kurulması gerektiğini vurguladı.

Cumhurbaşkanı Caparov, adil bir dünya düzeninin devletlerin egemen tercihlerine saygı, uluslararası yükümlülüklere bağlılık ve diyalog üzerine kurulmasını istedi.

“Adil bir dünya düzeni bütün devletlerin aynı düşünmesini gerektirmez.” diyen Caparov, ŞİÖ’nün farklı kalkınma modellerini, kültürleri ve gelenekleri aynı zeminde buluşturabileceğini söyledi.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev de güvenlik, ekonomik işbirliği ve ortak kalkınmanın derinleştirilmesini istedi. ŞİÖ+ oturumunda bölgesel örgütlerin değişen uluslararası şartlarda küresel kurumların daha etkin çalışmasına nasıl katkı sağlayabileceği üzerinde durdu.

MODİ’DEN ÜÇ BAŞLIK

Hindistan Başbakanı Narendra Modi, ŞİÖ’nün gelecek 25 yılı için üç başlık öne çıkardı: güvenlik, bağlantısallık ve fırsat.

“Ortak coğrafyadan ortak fırsatlara” geçilmesi gerektiğini belirten Modi, örgüt içindeki farklılıklar korunurken ortak çıkar alanlarının büyütülmesini istedi.

Böylece zirvede Moskova “geri döndürülemez” çok kutupluluktan, Pekin “eşit ve düzenli” yapıdan, Bişkek “kimseye karşı olmayan” yeni düzenden söz etti.

ERDOĞAN: ‘YÜKSELEN YILDIZ’

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da ŞİÖ’yü “çok kutuplı düzenin vazgeçilmez unsurlarından biri” olarak tanımladı.

Yaklaşık 3,5 milyar insanı ve 35 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğü temsil eden örgütün son 25 yıldaki gelişimine dikkat çeken Erdoğan, ŞİÖ’yü Birleşmiş Milletlerin destekleyicisi ve tamamlayıcısı olarak gördüklerini söyledi.

Türkiye’nin örgüte yaklaşımını ise “bölgesel sahiplenme” kavramıyla açıkladı:

“Şanghay İşbirliği Teşkilatı her şeyden evvel bizim bölgesel sahiplenmeyi merkeze alan çok boyutlu dış politikamızla örtüşen bir yapıya sahiptir.”

Erdoğan, ŞİÖ’yü “yükselen yıldız” olarak niteledi ve örgütle işbirliğini her alanda ilerletmek istediklerini söyledi.

TÜRKİYE KENDİ ROLÜNÜ TARİF ETTİ

Ankara’nın Bişkek mesajı siyasi destekle sınırlı kalmadı.

Erdoğan, Türkiye’nin ŞİÖ coğrafyasının Batı pazarlarına erişiminde kritik konumda olduğunu vurguladı. Enerji koridorlarının çeşitlendirilmesi ve jeopolitik risklerin yönetilmesindeki rolüne dikkat çekti.

Konuşmanın en somut önerisi Hazar geçişli Orta Koridor için geldi. Erdoğan, hattın Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi ile uyumlu hale getirilmesini istediklerini söyledi.

Bu bağlantı, Çin’den Orta Asya’ya, Hazar’dan Kafkasya’ya ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanan güzergâhın ağırlığını artırabilir.

Ankara böylece Orta Asya’da iki kanalı birlikte işletiyor: Türk Devletleri Teşkilatı üzerinden siyasi ilişkileri, Orta Koridor ve ŞİÖ üzerinden ekonomik bağlantıları geliştiriyor.

‘BÖLGESEL SAHİPLENME’ GÜVENLİĞE DE TAŞINDI

Erdoğan, Suudi Arabistan ve Pakistan’la kurulan Mekke Savunma İttifakı’nı da ŞİÖ liderlerinin önünde gündeme getirdi.

İttifakın “bölgesel sahiplenme ve kolektif caydırıcılık” temelinde bölge ve dünya barışına katkı sağlayacağını söyledi.

Aynı kavram bir gün önce Dışişleri Bakanı Hakan Fidan tarafından da kullanılmıştı. Fidan, bölge sorunlarına dışarıdan getirilen çözümlerin ağır bedellere yol açtığını belirtmiş, güvenlik meselelerinde bölge ülkelerinin daha fazla sorumluluk üstlenmesini istemişti.

ŞİÖ ile Mekke Savunma İttifakı arasında kurumsal bağ bulunmuyor. Ancak Ankara’nın iki ayrı platformu aynı kavramla anlatması, “bölgesel sahiplenme” söyleminin dış politika ve güvenlik yaklaşımında daha merkezi hale geldiğini gösteriyor.

Erdoğan konuşmasının sonunda Gazze ve Lübnan’a da değindi. İsrail saldırılarında çoğu kadın ve çocuk 74 bin kişinin hayatını kaybettiğini belirterek, “Bu saldırgan politikanın bedelini tüm bölgemiz ödemektedir.” dedi.