Artık geceler de gündüz mü olacak?

İnsanlık için ilk uygarlıkların tohumlarının atıldığı dönemde her zaman gece ve gündüz insanların yaşam döngüsünü etkileyen kavramlar olmuştur. İnsanoğlu gece ve gündüzden dolayı gerek spiritüel gerek felsefi anlamda aydınlık ve karanlık gibi kavramlarla hem ruhunu şekillendirmiş hem de uygarlık yaşam döngüsünü gece ve gündüz arasında yaşam üzerine kurmuştur. Gündüzleri hız kazanan ekonomik faaliyetler geceleri kendini gecenin gizemine bırakmışlardır.

Son zamanlarda gerek Çin’de gerek ABD’de yapılan özel bir çalışma var. Bu çalışmaya göre artık geceleri de gündüzü yaşamak mümkün olacak.

İlk bakışta kulağa bilim kurgu filmlerinden çıkmış bir fikir gibi geliyor. Ancak bugün uzay teknolojileri öyle bir noktaya ulaştı ki, bundan elli yıl önce hayal olarak görülen pek çok proje artık mühendislik olarak mümkün hale gelmiş durumda. ABD merkezli Reflect Orbital isimli yeni bir girişimci şirket dünya yörüngesine yerleştirilecek büyük yansıtıcı aynalar aracılığıyla Güneş ışığını geceleri istenilen bölgelere yönlendirmeyi hedefliyor. Amaç ilk aşamada şehirleri sürekli aydınlatmak değil, güneş enerji santrallerinin üretim süresini uzatmak, afet bölgelerinde arama kurtarma faaliyetlerini desteklemek ve kritik endüstriyel tesislerde gece çalışma imkânı sağlamak.

Teknik açıdan bakıldığında fikir tamamen imkânsız değildir. Uzayda dolaşan ince film yapısındaki çok hafif aynalar, Güneş’ten gelen ışığı belirli bir noktaya yönlendirebilir. Zaten benzer prensipler onlarca yıldır uzay teleskoplarında ve güneş yelkeni teknolojilerinde kullanılmaktadır. Buradaki yenilik ise bu teknolojinin ilk kez ticari amaçlarla Dünya’nın yüzeyine ışık gönderecek şekilde planlanıyor olmasıdır.

TEKNOLOJİNİN AYDINLIK VE KARANLIK YÜZÜ

Fakat teknoloji tarihinde hemen her büyük buluş gibi bunun da iki yüzü bulunuyor. Elektriğin bulunması insanlığı ileri taşıdı ama aynı zamanda savaşların karakterini değiştirdi. İnternet bilgiye erişimi kolaylaştırdı fakat yanlış bilginin de küresel ölçekte yayılmasına neden oldu. Yapay zekâ üretkenliği artırırken milyonlarca insanı mesleklerini yeniden tanımlamak zorunda bıraktı. Şimdi ise önümüzde başka bir soru duruyor. Gece gerçekten ortadan kalkmalı mı?

Çünkü gece yalnızca Güneş’in olmadığı zaman dilimi değildir. Gece, milyarlarca yıldır Dünya üzerindeki yaşamın biyolojik saatini ayarlayan doğal bir mekanizmadır. İnsan vücudunda salgılanan melatonin hormonundan kuşların göç yollarına, deniz kaplumbağalarının yumurtlama davranışlarından bitkilerin gelişim döngüsüne kadar sayısız canlı karanlığa göre evrimleşmiştir. Bilim insanlarının en büyük endişesi de tam burada başlamaktadır. Sürekli artacak yapay gece aydınlatmasının yalnızca insanları değil, bütün ekosistemi etkileme ihtimali bulunmaktadır.

Bir başka önemli konu ise gökyüzünün kendisidir. Binlerce yıl boyunca insanlar yönlerini yıldızlara bakarak buldu. Denizciler okyanusları yıldızlarla geçti. İlk astronomlar evreni karanlık gökyüzünde okuyabildi. Bugün bile dünyanın en gelişmiş teleskopları, şehirlerden binlerce kilometre uzakta, tamamen karanlık bölgelerde kurulmaktadır. Çünkü evreni görebilmek için önce karanlığı koruyabilmek gerekir.

GÖKYÜZÜ KİMİN?

Son yıllarda sadece iletişim amacıyla yörüngeye gönderilen binlerce uydu bile astronomları ciddi biçimde endişelendirmeye başladı. Şimdi buna bir de ışığı özellikle yansıtmak üzere tasarlanmış on binlerce uydu eklenirse, gökyüzü belki de tarihte ilk kez yıldızlardan çok insan yapımı cisimlerle dolacaktır. Avrupa Güney Gözlemevi tarafından yayımlanan son analizler, yüz binlerce hatta milyonlarca uydu ve yansıtıcı sistemin gökbilim gözlemlerini ciddi biçimde zorlaştırabileceğini ortaya koymaktadır.

Bugüne kadar okyanuslar bütün insanlığın ortak mirası olarak kabul edildi. Antarktika belirli kurallarla korundu. Peki gökyüzü? Bir özel şirket, ticari kazanç amacıyla gecenin doğal yapısını değiştirebilir mi? Bunun kararını hangi ülke verecek? Bir ülkede gecenin uzatılması veya kısaltılması başka bir ülkenin gözlemevini etkiliyorsa buna kim karar verecek? Aslında önümüzde uzay hukukunun şimdiye kadar hiç karşılaşmadığı yeni bir dönem açılıyor.

SÜREKLİ GÜNDÜZ YAŞAYAN BİR İNSANLIK

Daha da ilginci, bu teknoloji başarılı olursa sadece geceleri aydınlatmakla kalmayabilir. Gelecekte tarım alanlarının büyüme sürelerini uzatmak, kutup bölgelerinde yaşamı kolaylaştırmak veya büyük altyapı projelerinde çalışma sürelerini artırmak için de kullanılabilir. Belki de bundan otuz yıl sonra insanlar gecenin hangi saatinde olursa olsun uzaydan gelen güneş ışığı altında çalışabileceklerdir. Ekonomistler için bu üretim demektir. Mühendisler için verimlilik demektir. Ancak filozoflar için ise bambaşka bir soru ortaya çıkacaktır. Sürekli gündüz yaşayan bir insanlık aynı insanlık olarak kalabilir mi?

Çünkü medeniyet yalnızca üretim değildir. Dinlenmek de medeniyetin parçasıdır. Sessizlik de öyledir. Gökyüzüne bakıp Samanyolu’nu izlemek de öyledir. Belki de insanı insan yapan özelliklerden biri, karanlıkta gökyüzünü seyrederek evrendeki yerini sorgulayabilmesidir. Eğer bir gün gökyüzü tamamen ticari bir reklam panosuna veya sürekli aydınlatılan bir tavana dönüşürse, kaybedeceğimiz şey sadece yıldızlar olmayacaktır. Belki de insanlığın ortak hafızasının önemli bir bölümü sessizce yok olacaktır.

TÜRKİYE İÇİN YENİ UZAY ÇAĞI

Türkiye açısından ise bu gelişmeler çok önemli dersler içeriyor. Biz genellikle uzay çalışmalarını roket fırlatmak veya uydu üretmek olarak görüyoruz. Oysa artık uzay ekonomisi bunun çok ötesine geçti. Yakın gelecekte uzaydan enerji yönetimi, uzay tabanlı veri merkezleri, uzay madenciliği, yörünge lojistiği ve hatta uzaydan aydınlatma gibi tamamen yeni sektörler doğacak. Bu alanlarda sadece kullanıcı olan ülkeler değil, teknoloji geliştiren ülkeler söz sahibi olacak.

Türkiye’nin genç nüfusu, gelişen savunma sanayii ve hızla büyüyen uzay ekosistemi düşünüldüğünde Uzay Vatan çerçevesinde bu dönüşümün dışında kalma lüksümüz bulunmuyor. Çünkü geleceğin rekabeti yalnızca yeryüzünde değil, yörüngede yaşanacak. Bugün uzayda alınan ticari kararlar, yarının ekonomik dengelerini belirleyecek.

Belki de birkaç yıl sonra gerçekten geceleri gökyüzünde ikinci bir güneş göreceğiz. Belki bu teknoloji beklenenden çok daha faydalı olacak. Belki de insanlık geri dönüşü zor olan yeni bir eşiği geçmiş olacak. Bunu zaman gösterecek. Ancak değişmeyecek tek gerçek şudur: Teknoloji kendi başına ne iyidir ne de kötüdür. Onun değerini belirleyen, onu hangi amaçla kullandığımızdır. Eğer gökyüzünü sadece ekonomik bir kaynak olarak görmeye başlarsak, belki şehirlerimiz daha fazla aydınlanacak; ama iç dünyamız biraz daha karanlıklaşacaktır.

Çünkü bazen insanın en büyük öğretmeni gündüz değil, gecenin ta kendisidir.