Beslenme ve besin güvenliği

Beslenme temel gereksinmelerin başında gelir. “Beslenme insanın büyümesi, gelişmesi, sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan besin öğelerini yeterli miktarda alıp vücudunda kullanmasıdır. Bu öğelerin herhangi biri alınmadığında veya gereğinden az ya da çok alındığında, kişinin büyümesi ve gelişmesi engellenmekte ve sağlığı bozulmaktadır” (Bkz1. s.14).

VAR OLMA (MEVCUDİYET)

Beslenmek için besinlerin var (mevcut) olması şarttır. Besinler tarımsal üretimle, avcılık, balıkçılık, toplayıcılık gibi doğal yöntemlerle ya da dış alım yoluyla sağlanabilir. Talebe uygun olarak gıdayı üretim alanından ihtiyaç duyulan yere taşıyabilen dağıtım, işleme ve pazarlama sistemleri olmalıdır.

ERİŞİLEBİLİRLİK

Ekonomik ve fiziksel olarak besinlere erişim, güvence altına alınmalıdır. Ekonomik erişilebilirlik, besinin uygun fiyatlı olması anlamına gelmektedir. Ekonomik erişilebilirlik gereği, bireyler tek başına veya hane olarak yeterli beslenme için ihtiyaç duyduğu besinlerin maliyetini karşılarken diğer temel gereksinmelerinden ödün vermemelidir (Bkz. s.16).

YETERLİLİK

Yeterlilik denilince, besinin nitelik ve nicelik bakımından kişilerin beslenme gereksinimini karşılaması, besinde sağlığa zararlı madde bulunmaması ve besinin kültüre uygun olması anlaşılmaktadır. Besinlerin insanın yaşına, yaşam koşullarına, sağlık durumuna, mesleğine, cinsiyetine ve benzeri diğer etmenlere uygun olması gereklidir. Örneğin çocukların besinleri, fiziksel ve zihinsel gelişimleri için gerekli besin maddelerini içermiyorsa yeterli değildir. Obeziteye ve diğer hastalıkların gelişimine yol açabilen, enerji açısından yoğun ama besin değeri düşük gıdalar yetersiz sayılır 2024 yılında 2,6 milyar insan yeterli besine ulaşamamıştır (Bkz.1. s.17).

AÇLIK

“Açlık, bir canlının yaşamını sürdürebilmesi için gereken besini alamaması, bu nedenle yaşam fonksiyonlarının tehdit altına girmesi ve sağlığını yitirecek duruma gelmesidir” (Bkz.1 s.14). Açlık korkusu insanları dehşete düşürmektedir. Bu korku, güç odakları tarafından insan kitlelerini yönlendirme ve yönetmek için kullanılmaktadır.

Dünyada Gıda Güvenliği ve Beslenmenin Durumu (SOFI 2025) raporuna göre 2024 yılında 673 milyon kişi açlıkla karşılaşmıştır. Afrika’da yaklaşık 307 milyon, Asya’da 323 milyon ve Latin Amerika ve Karayipler’de 34 milyon kişi açlıktan etkilenmiştir. Açlıktan etkilenenlerin oranı Afrika’da nüfusun yüzde 20,2’sini, Asya’da yüzde 6,7’sini ve Latin Amerika ve Karaipler de yüzde 5,1’ini oluşturmaktadır. Açlık çekenlerin sayısı 2024 yılında 2022 yılına göre 22 milyon kişi azalmıştır. Afrika’nın çoğu alt bölgesinde ve Batı Asya’da açlık sürekli artarken Güneydoğu Asya, Güney Asya ve Güney Amerika’daki kayda değer iyileşmeler olmuştur. Batı Asya’da ise söz konusu oran yüzde 12,7’ye yükseldi, yani geçen yıl yaklaşık 39 milyondan fazla kişi bu sorunla mücadele etmek zorunda kaldı.

Açlığın, doğal kaynakları ve insanları yüzyıllardır emperyalist ülkeler tarafından aşırı şekilde sömürülen Afrika’da ve on yıllardır silahlı saldırılara uğrayıp iç çatışmalar yaşayan Filistin, Suriye, Irak, İran, Lübnan gibi Batı Asya ülkelerinde yoğunlaşması dikkat çekicidir. 2030 yılında hala 512 milyon kişinin açlıkla karşı karşıya kalacağı bunların yaklaşık yüzde 60’ının Afrika’da olacağı tahmin edilmektedir.

BESİN GÜVENLİĞİ

2024 yılında dünyada yaklaşık 2,3 milyar insanın orta veya şiddetli düzeyde besin güvensizliği yaşadığı tahmin ediliyor. Kademeli olarak azalsa bile halen nüfusun yüzde 28’i gıda güvenliğinden mahrum. Gıda güvensizliği çekenler Afrika’da artmaktadır. Küresel olarak ve neredeyse her bölgede, gıda güvensizliği kırsal alanlarda kentsel alanlara göre daha yaygın olup, kadınlar erkeklerden daha çok etkilenmektedir.

Gıda fiyatları 2023 ve 2024 boyunca yükselmiştir. Sağlıklı bir beslenmenin küresel ortalama maliyeti satın alma gücü paritesine göre kişi başına günlük 4,46 dolara çıkmıştır (Bkz.2).

Türkiye’de 2024 yılında net asgari ücret 17 bin lira, en düşük emekli maaşı 10 bin 500 lira olarak belirlenmişti. Temmuzda 32,83 lira olan dolar kuru üzerinden asgari ücret 518 dolar, en düşük emekli aylığı ise 320 dolara karşılık gelmektedir. Dört kişilik ailenin minimum maliyetli sağlıklı besin harcaması 536 dolar tutmaktadır. Bu hesaba göre en düşük emekli aylığı ve asgari ücret sağlıklı beslenme harcamalarını karşılamaktan uzaktır.

1) https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/WnMRaNRy.pdf

2) Food Security and Nutrition in the World (2025)