Bunaklık (demans) üzerine!

Geçenlerde çok değerli bir dostla sohbet ediyoruz. Söz döndü dolaştı bunama meselesine geldi. Dedi ki: "Pek çok tanıdık var çevremde. Hekimler bunama (demans) demişler." "Demans da neyin nesi?" diye sorunca bu değerlendirmeyi yazdım.
Bana ilk sorduğu soru: "Demans aileden mi gelir?" oldu. Uzmanlık alanım olmamasına rağmen, şöyle bir tıbbi literatüre baktım. Her gün yeni araştırmalar, bilgiler ekleniyor. Evet, demansın kalıtsal olmayan birçok nedeni olsa da, aileden de geçebilir. Bazı genlerin kalıtımı, kişinin demans geliştirme riskini artırabilir.
Demans kısaca; bir kişinin hafızasını, düşünmesini ve iletişimini etkileyen belirtilerin genel adıdır. Alzheimer hastalığı gibi birçok farklı nörolojik rahatsızlığın belirtisi olabilir.
Hepimiz yaşamışızdır. Zor bir sınava gireceğimiz zaman ailelerimiz bize hep zihin açıklığı diler. Demans bir yerde bu zihin açıklığının ve berraklığının olmaması demektir. Böyle kişilere damgalamak için "bunak herifin teki" gibi lakaplar bile takarlar.

GENETİK VE DEMANS

Kişinin beyin hücrelerindeki hasar, demans belirtilerine neden olur. Hasarlı beyin hücreleri normalde birbirleriyle iletişim kuramaz ve bu da hastalığın belirtilerine yol açar.
Genler, bir kişinin hücre çekirdeğinde (DNA'sında) bulunan ve kişinin göz rengi ve boyu gibi özelliklerini kontrol eden talimatlardır. Biyolojik ebeveynler genlerini çocuklarına aktarır. Bazı genleri miras almak, kişinin Alzheimer gibi demans türlerine yakalanma riskini artırabilir. Ancak bu genlere sahip olmak, kişinin bu hastalığa yakalanacağı anlamına gelmez.
Türkiye'de Alzheimer hastalığı gibi rahatsızlıklara ilişkin sivil toplum/meslek örgütleri çok faal. Buralarda konunun uzmanları da destek veriyor. Ancak, demans veya Alzheimer hastalığı gibi durumların genellikle tek bir genetik nedeni yoktur. Çünkü birden fazla gen ve yaşam tarzı faktörü kişinin riskini etkileyebilir. Mesela ailede Alzheimer öyküsü olmasa bile insanlar Alzheimer hastalığına yakalanabilir.
Özel bir tür Demans vardır. Bu, beyindeki sinir hücrelerinin (nöronların) kademeli olarak bozulmasına neden olan bir hastalıktır. Bazı demans türleri insanların davranışlarını ve dillerini etkiler.

DEMANS RİSKİ EN YÜKSEK OLANLAR KİMLERDİR?

Yaşlanmak demansa neden olmasa da, yaş, Alzheimer gibi yaygın nedenler için en önemli risk faktörüdür. 85 yaş ve üzeri tüm insanların yaklaşık üçte biri Alzheimer hastalığına sahip olabilir.

DEMANSI NE TETİKLEYEBİLİR?

Demans için risk faktörleri veya tetikleyiciler şunları içerebilir:
• Yüksek tansiyon,
• İşitme bozukluğu,
• Sigara içmek,
• Depresyona sahip olmak,
• Fiziksel olarak hareketsiz olmak,
• Diyabet sahibi olmak,
• Düşük sosyal temas,
• Aşırı alkol tüketimi,
• Travmatik beyin hasarları,
• Hava kirliliği.

DEMANSI TANIMAK

Demansı tanımak için tek bir test ve teşhis yöntemi yoktur. Can sıkıcı olan ise demansı önleyebilecek bir tedavi de yoktur. Ancak, kişiler şu şekilde bu hastalığa yakalanma risklerini azaltabilirler:
• Yüksek tansiyonu kontrol altına alarak veya tedavi ederek,
• Kan şekerini belirli seviyelerde tutarak,
• Besleyici bir diyet uygulayarak: Meyve ve sebzeler, tam tahıllar, yağsız etler ve deniz ürünleri, zeytinyağı, az yağlı veya yağsız süt ürünleri gibi doymamış yağlar tüketerek.
• Fiziksel ve zihinsel olarak aktif kalarak.
• Aile ve arkadaşlarla bağlantıda kalarak. Sosyal izolasyonu ve yalnızlığı önleyerek.
• İşitme sorunlarını ve işitme kaybını tedavi ederek.
• Kafa yaralanmalarını önleyerek.
• Daha az alkol tüketerek veya hiç alkol almayarak.
• Sigarayı bırakarak veya sigaradan kaçınarak.

AİLELER DEMANSI ÖNLEMEK İÇİN NELER YAPABİLİR?

Demansı tamamen önlemenin bir yolu yoktur. Ancak tetikleyicilerden kaçınmak ve belirli yaşam tarzı alışkanlıklarını benimsemek, bir ailenin demans riskini azaltmaya yardımcı olabilir.
Not: Bu yazı, yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel tıbbi tavsiyenin yerine geçmez. Acil bir tıbbi durumunuz olabileceğini düşünüyorsanız, derhal hekiminizi veya Acil 112'yi arayın. Tedaviye başlamadan veya tedaviyi değiştirmeden önce daima aile hekiminize danışın.