Tarımla ilgili kooperatifler

Bu yazıda öncelikle 1969 yılında çıkarılan 1163 Sayılı Kooperatifçilik Kanunu’na göre kurulmuş olan kooperatiflere değinilecektir. Çalışma alanlarına göre 2024 yılı itibarıyla kooperatif ve ortak sayıları aşağıda listelenmiştir:

1.Tarımsal Kalkınma Kooperatiflerinin sayısı 6 bin 369 olup toplam 722 bin 848 ortağı vardır. Birim kooperatif başına düşen ortak sayısı 113’tür.

2. Su Ürünleri Kooperatiflerinin sayısı 593 olup toplam ortak sayısı 30 bin 216, ortalama ortak sayısı 51’dir.

3. Sulama Kooperatifleri 2 bin 442 adet olup ortak sayısı 291 bin 903’tür. Birim kooperatif başına 120 ortak düşmektedir.

4. Pancar Ekicileri Kooperatiflerinin 31 birim kooperatiften ibaret olduğu halde Tarım Bakanlığı denetimindeki diğer bütün kooperatiflerin toplamından daha fazla olan 1 milyon 206 bin 559 ortağa sahiptir. Birim kooperatif başına 38 bin 921 ortak düşmektedir.

5. Yaş Meyve Sebze Pazarlama Kooperatifleri de sınırlı sayıda olup sadece 29 birim kooperatif mevcuttur. Bu kooperatiflerin toplam ortak sayısı 2 bin 953 olup, birim kooperatif başına 101 ortak düşmektedir (Bkz.1).

1163 Sayılı Kanun’a göre kurulmuş olan bu kooperatiflerden ilk dört sırada yer alanlar Tarım ve Orman Bakanlığının, sonuncu kümeyi oluşturan Yaş Meyve Sebze Pazarlama Kooperatifleri Ticaret Bakanlığının denetimi altındadır.

1972 tarihli ve 1581 Sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri Kanunu’na göre işletilen Tarım Kredi Kooperatifleri de Tarım ve Orman Bakanlığının denetimindedir. Bunlar bin 623 birim kooperatiften oluşmaktadır. Toplam 851 bin 621 ortağa sahip olan Tarım Kredi Kooperatiflerinin ortalama ortak sayısı 525’tir. Anılan 1581 Sayılı Yasa’nın 1972’de çıkarılmış olması Tarım Kredi Kooperatiflerinin bu tarihte kurulmaya başlandığı anlamına gelmez. Bu köklü kuruluşların tarihçesi 1863 yılında Mithat Paşa tarafından Rumeli’de kurulan Memleket Sandıklarına kadar uzanır. Tarım Kredi Kooperatiflerinden biri 1929 yılında Atatürk’ün önderliğinde Silifke’de kurulmuştur. 1935 yılında çıkarılan 2836 Sayılı Kanun çıkınca Tarım Kredi Kooperatiflerinin sayısı hızla artmıştır. Atatürk’ün vefat ettiği 1938 yılı itibarıyla Türkiye’de 586 Tarım Kredi Kooperatifinin bulunduğunu, bunların kendi merkezleri dışında 3 bin 847 köyü de kapsadığını ve toplam ortak sayısının 114 bin 383’e ulaştığı bilinmektedir (Bkz. 2).

KOOPERATİFLER YENİDEN HAYATA DÖNDÜRÜLMELİ

2000 tarihli 4572 Sayılı Yasa’ya göre kurulan Tarım Satış Kooperatifleri diğer önemli bir tarımsal kooperatif öbeğini oluşturmaktadır. Birim kooperatif sayısı 338 olup bunların 332 bin 925 ortağı vardır. Ortalama ortak sayısı 985’tir. Atatürk döneminde temeli atılan bu kuruluşlar pamuk, incir, üzüm, zeytin, fındık, gül, baklagiller, ipek kozası, tiftik gibi ürünlerin yetiştirilmesi için girdi tedariki, ürünlerin değer fiyatına satın alınıp depolanması, işlenerek iç ve dış piyasalarda pazarlanması konusunda büyük hizmetler görmüştür. Devlet adına destekleme politikalarını yürütmek üzere görev almışlardır. Çırçır ve iplik fabrikaları, yağ fabrikası, yem fabrikası, alkol fabrikası, yem fabrikası, perakende satış mağazaları kurmuşlardır. Neoliberal politikaların baskın olarak uygulanmaya başlandığı 1980 yılından sonra finansman imkânları daraltılarak bu fabrikalar ve taşınmaz malların çoğu satılmıştır. Kooperatifin edindiği bankaya bile el konmuştur. Güçlerini kaybettiği halde hâlâ ayakta duran bu kuruluşlar yeniden hayata döndürülürse Türk tarımı daha iyi koşullara kavuşacaktır.

TÜTÜN ÜRETİCİSİ DÜNYA TEKELLERİNE TERK EDİLDİ

Tarım satış kooperatifleri arasında yer alan Tütün Tarım Satış kooperatifleri 1969 tarihli 1196 Sayılı Kanun’a göre kurulmuştur. Bunların sayısı sadece 18 olup toplam ortak sayısı 939’dur. Kooperatif başına düşen ortak sayısı 52’dir. Dünyanın en kaliteli “şark tipi tütününü” yetiştiren Türkiye, 1980 sonrasının neoliberal politikalarına kurban edilen Tekel İdaresi’nin özelleştirilmesi sonucunda tütün üreticileri, 7 adet dünya sigara tekelinin sömürüsüne terk edilmiştir. Tütün Tarım Satış Kooperatifleri dünya devlerine karşı tütün üreticilerini korumak amacıyla oluşturulmuştur. Tütün depolama ve işleme tesisleri olmayan, yeterli parasal kaynaktan yoksun olan yapılardır. Üzülerek belirtmek gerekir ki ülkemiz başlıca ihraç ürünlerimizden biri olan tütün üretimindeki başat konumunu yitirmiş ve net tütün ve sigara ithalatçısı durumuna düşmüştür. Tarım Satış Kooperatifleri ve Tütün Tarım Satış Kooperatifleri Ticaret Bakanlığının denetimindedir.

1) FAO, 2026. Türkiye’de Tarım Kooperatiflerinde İş Modelleri Araştırması, Ana Rapor. Ankara.

2) https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/346/Tar%C4%B1m-Kredi-Kooperatifleri