Tavuk eti fiyatları

Öncelikle etlik piliç (broiler) üretimi hakkında bilgi vermekte fayda var. 1945 yılında günlük civcivin büyüyüp kesim ağırlığına gelmesi için 75 gün beslenmesi gerekiyordu. Yapılan araştırmalar sonucunda elde edilen hibrit hatlar ve teknik gelişmelerle bu süre 30 yılda 30 gün kısalarak 42 güne inmiştir.

Hibritlerin ana ve baba hatları, ticari bir sır olarak saklanmaktadır. Ticari olarak yetiştirilecek sürülere civciv sağlayan damızlıkçı işletmeler vardır. Anaç sürülerin ebeveynlerinin yumurtaları yurt dışından getirilip burada üretilir.

Sadece erkek civcivler etlik olarak yetiştirilir. Dişiler yumurtadan çıkar çıkmaz seçilerek itlaf edilir. Temizlenip dezenfekte edilen ve ısıtılan kümesin ayrılmış bir bölümüne civcivler yerleştirilir. Altlık olarak rende talaşı tercih edilir. Yemlik ve suluklar otomatiktir. Üç hafta başlangıç yemi (starter) ile beslenir, geri kalan sürede bitirme yemi (finisher) olmak üzere toplam 4 kg yem verilir.

42 gün sonunda yaklaşık 1,8-2,0 kg canlı ağırlığa ulaşan piliçler, gece yakalanıp kafeslere tıkılarak kamyonlarla kesimhaneye götürülür. Bu şekilde bir kümeste 5-6 dönem piliç yetiştirilebilir. Et tavukçuluğu teknik olarak yüksek rakımlı yerlerde yapılamaz. Firmaların ve çiftliklerin büyük çoğunluğu Ankara’nın batısında yer almaktadır.

KESİM

Kesimhanede baş aşağı çengele asılan pilicin kafası uçurulur, bir sıcak su banyosundan geçer, otomatik olarak tüyleri yolunur. Hav tüyleri alevle bertaraf edilir, ayakları kesilince işçilerin çalıştığı masanın üstüne düşer. Orada içi temizlenir, bütün satılacaksa doğrudan paketlenir. Göğüs, but, kanat, çorbalık gibi kısımlara ayrılır ve paketlenir. Bir kısmı -40 derecede şoklanır ve -18 derecede soğuk zincirle taşınıp satışa sunulur. Tüy, baş, bağırsak gibi atıklar rendering tesislerinde 1250 derecede yakılarak yemlere karıştırılır. Ayaklar, Güneydoğu Asya ülkelerine ihraç edilir.

DIŞA BAĞIMLILIK

Karma yemler mısır, soya küspesi, balık unu, kepek, mermer tozu, tuz v.s. içerir. Mısırın büyük çoğunluğu, soya küspesinin neredeyse tamamı ithal edilir. GDO’lu ürünlerin yem ham maddesi olarak kullanımı serbesttir. Yem imalatı sırasında vitamin ve mineral takviyesi olarak premiks denen karışım kullanılır. Yemin maliyetler içindeki payı yüzde 68, civcivin payı yüzde 14 dolayındadır. Aşılar, veteriner ilaçları da ithalatla sağlanır. Sektör baştan sona ithalata bağımlı olduğu için döviz kurundaki değişim ve tedarik hatlarındaki navlun ücretleri maliyeti artırır.

DİKEY BÜTÜNLEŞME

Damızlık materyal ve yem ham maddeleri tedariki, karma yem üretimi, kesimhane, depolama, dağıtım ve satış, aynı çatı altında bütünleşir. Ekonomi kitaplarında dikey bütünleşmeye (vertical integration) örnek olarak etlik piliç yetiştiriciliği gösterilir.

Civcivleri büyüten işletmeler ana firma ile sözleşmeli çalışmak zorundadır. Tek başlarına girdi tedarik etme ve ürünlerini pazarlama şansları yoktur. Civcivi, yemi ve ilacı veren firma üretim sürecini denetler, kesimi planlar. Piliçleri alırken tartar, verdiği yeme göre randıman iyi ise prim, kötü ise ceza verir. Yetiştiriciler kendi mülkünde köle gibi çalışmak zorundadır.

YOĞUNLAŞMA

Hakkında işlem yapılan 13 firmanın, sektörün yüzde 80’ini oluşturduğu belirtilmektedir. 2,5 milyon tonluk tavuk eti üretimiyle Türkiye, dünyada üretimde sekizinci, ihracatta yedinci sıradadır. Brezilya , ABD ve Çin üretimde ve ihracatta başta gelmektedir.

2025 yılında 2,7 milyon ton tavuk eti üreten Türkiye, kendine yeterlidir. İç tüketim amacıyla ithalata gerek olmayıp, 390 bin ton tavuk eti ihracatı yapılmaktadır. Kişi başına yıllık tavuk eti tüketimi 25 kilogramı aşmıştır. Kırmızı et ve süt ürünlerinin aşırı derecede pahalandığı dönemde tavuk ve balık eti özellikle dar gelirlilerin hayvansal protein ihtiyacını karşılamak açısından önemlidir. Türkiye’de kişi başına yıllık balık tüketimi, 7 kilogram civarındadır. Su ürünleri konusunda da dünyada iyi bir konuma gelen Türkiye’de balık tüketiminin azlığı şaşırtıcıdır.

REKABET

Kırmızı et ile beyaz et bir birine rakiptir. Rakip ürünler arasında çapraz esneklik vardır. Kırmız et pahalandığında tavuk etinin de onu izlemesi doğaldır. Tavuk eti fiyatları baskılanırsa kırmızı et fiyatları frenlenmiş olur. Tavuk eti üretimini artırmak daha kolaydır. Firmalardan bazıları yumurta üretiminde de söz sahibidir. Bunların piyasadan çekilmesi halk sağlığı açısından tehlikeli sonuçlar yaratabilir.

2025 Eylül ayında Rekabet Kurulu tarafından 13 firmaya 3,7 milyar lira ceza kesmiştir. Beş firma uzlaşma başvurusunda bulunmuş ve rekabeti aksatacak bilgi paylaşımı yaptıklarını kabul ederek ceza indiriminden yararlanmıştır. Diğerlerine daha yüksek oranda ceza verilmiştir. Görüldüğü kadarıyla sicilleri temiz değil ve aynı doğrultuda devam ediyorlar.

SON GELİŞMELER

Denetim sürecini Ticaret Bakanlığı yürütüyor. Bunlara ruhsat veren, gıda denetimleri yapan, ithalat ve ihracatta karantina tedbirleri uygulayan Tarım ve Orman Bakanlığı devrede yok ve bir açıklama da yapılmamış. Denetim kayyımları kaldırıldı, gözaltına alınan yöneticiler yurt dışına çıkma yasağı konularak serbest bırakıldılar. Yönetsel cezalarla net bir sonuç alınması beklenmemeli. Bu tesisler kolay kurulmuyor, ekmek teknesini korumak lazım. Devletin elinde bu işe yön verecek bir kurum yok.

Bu arada zaten pahalı olan kırmızı et fiyatları yzüde 25 arttı. Denetimlerle kartelleşme ve haksız kazançlar önlenmelidir. İş dünyası etik kurallara uymalı ve meslek örgütleri buna öncülük etmelidir.