Tedarik zinciri finansmanı

Son yıllarda şirketler arası yarışmanın yerini tedarik zincirlerinin (TZ) yarışmasına bıraktığı bilinen bir olgudur. Tedarik zincirinde dar anlamda tedarik sürecini anlamak yerine geniş anlamda tedarikçinin tedarikçisinden (mal ve hizmet üretimi aracılığıyla) müşterinin müşterisine dek uzanan halkalardan oluşan zinciri anlıyoruz nicedir. Hatta son yıllardaki ‘Tedarik Zinciri Yönetimi-TZY (Supply Chain Management-SCM)’ yazılımları da bu uzun zinciri bilgisayara dayalı yönetmek için tasarımlanmaktadır. Bir organik hazır gıda üreticisi şirket için organik salça üreten tedarikçiye organik domates üreten tarım işletmesi (tedarikçinin tedarikçisi) ile başlıyor her şey! Üretim aracılığıyla organik gıda üreten şirketin müşterisi olan parekendeci! şirketin mağazasından bu ürünü alan yeşil tüketici (müşterinin müşterisi) ile sürüyor süreç! Ayrıca bu son satınalma kararını veren ile kullanıcıların aynı kişi(ler) olmaması da söz konusu olabilir.

Geçen beş yıl küresel ekonomide büyük bir değişim yaşandı ve bunun etkilerinin süreceği anlaşılıyor. Harvard Üniversitesi’nden Prof. Dr. Gita Gopinath küresel ekonomide TZY’nin önemine vurgu yaparken TZ’lerin verimlilik ve maliyet boyutlarının yanı sıra güvenliğine, olası bir kriz anında sürdürülebilirliğine ve jeopolitik riskler karşısında dayanıklılığına (TZ riski!)’ dikkat çekiyor. Bu riskleri ülke riski, kur riski, nakliye riski ve ticari riskler olarak sınıflamak olanaklıdır.  Tam da bu noktada TZ’lerin finansmanı önem kazanıyor. Köşemizin kısıtlı alanında bu konuyu işletmelerin tüm iç ve dış paydaşları için gündeme getirmiş olalım.

TZ FİNANSMANI KAVRAMI

Öncelikle tedarik zinciri kavramını tanımlayalım.

İlk tanım Operasyon Yönetimi Birliği’nden (APICS): ‘TZ, tedarikçi ile şirket arasındaki hammadde ve malzeme tedariki ve üretimi tamamlanmış ürünlerin son tüketimi arasında yer alan süreçler’

İkinci tanım Tedarik Zinciri Profesyonelleri Konseyi’nden (CSMP): ‘TZ, gerekli ilkmadde ve malzeme kaynaklarının tedariki ve bu kaynakların üretim sürecine gönderilmesini de içine alan ve bütün lojistik etkinlikleri içinde barındıran bir dizge’.

İlgili yazındaki çoğu tanımda ama özellikle ‘Bütünleşik TZ’, ‘SCOR (Tedarik Zinciri Operasyon Referans)’ ve ‘GSCF (Küresel Tedarik Zinciri Forumu)’ modellerindeki tanımlarda bu süreçlerin bilgi, hizmet ve finansal işlemler vb. süreçleri de kapsadığı belirtilmektedir.

TZY konusunda ayrıntılı bilgi için içeriksel olarak varsıl kapsamlı ve biçimsel olarak şiirsel bir elkitabı örneği isterseniz pratik kökenli bir yazar olan Prof. Dr. M. Hakan Keskin’in ‘Tedarik Zinciri Yönetimi’ kitabını salık veririm.

TZ FİNANSMANI (TZF) KAVRAMI

Tedarik zincirindeki süreçlerde ortaya çıkan akışları anımsayalım: Malzeme-ürün akışı, işçilik akışı, bilgi akışı ve finansal akış. Eskiden bu akışların tek yönlü olduğu konusunda bir anlayış egemen iken, şimdilerde bunların hepsinin çift yönlü akış olduğu genel kabul görmüştür.

Tedarik zinciri bağlamında sunulan TZ finansmanı (TZF) olanakları üç boyutta ele alınabilmektedir:

a) Alacaklar finansmanı: Faktöring, Forfaiting, Fatura İskontosu

b) Borçlar finansmanı: Ters Faktöring, Dinamik İskonto

c) Diğer: Sevkiyat Öncesi Finansman, Stok Finansmanı

Hem alacaklar finansmanının hem de borçlar finansmanının avantajları var mıdır? Elbette! Kısaca bakalım.

ALACAK FİNANSMANI

Bu olanak tarafların tümü için avantajlar sağlayabilmektedir. Alıcının ‘nakitten nakite döngüsü’nün kısaltılabilmesine katkıda bulunabilir. Tedarikçiye alıcı ile uzun süreli ve kalıcı ilişkiler oluşturabilmesinde yardımcı olabilir. Finansal hizmet sağlayıcıya çapraz satış olanağı sağlayabilir. Tüm bu tarafların yer aldığı TZF platformu da bu işlemlerin yerine getirilmesinde ücretten bir kısmını alır.

BORÇ FİNANSMANI

Bu olanak da tarafların tümü için avantajlar sağlamaktadır. Alıcıların borç ödeme süresi uzatılabilmektedir. Tedarikçiler için ticari risklerinin azalmasına katkıda bulunabilmektedir. TZF ve finansal hizmet sağlayıcıları için yeni müşteri edinme ve mevcut müşterilerle ilişkilerin geliştirilmesi olanakları doğabilir.

GÜNÜMÜZDE TZF

TZF geçmiş yıllardan beri var olan fatura iskontosu (alacağın devri) vb. kısmî uygulamaların ötesinde özellikle 2000’lerde daha çok popülerleşmiştir. UNCTAD - GSCFF (Küresel Tedarik Zinciri Finans Forumu) tarafından TZF şöyle tanımlanmıştır: TZF, tedarik zincir süreçlerinde ve işlemlerinde kullanılan işletme sermayesi ve akışkanlığın (likiditenin) yönetimini enuygunlaştırmak için finansman ve risk azaltma uygulama ve tekniklerinin kullanılmasıdır. KTZFF’nın her iki yılda bir yapılan toplantılarından ikincisi 29 Kasım-1 Aralık 2026’da Riyad’da (Saudi Arabistan) yapılacak. Bu yıl yapılacak toplantıda küresel tedarik zincirlerindeki özellikle temel maddelerdeki akışların kesilmelerinin önüne geçilebilmesi için yapılması gerekenler, TZY’de sürdürülebilirlik ve dayanıklılık için işbirliği vb. konular gündeme gelecektir.         

TÜRKİYE’DE TZF

Ülkemizde bu konuda hem kamuda hem finansal kuruluşlar bağlamında çalışmalar yapılagelmektedir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı TZF için kullanılmak üzere 170 milyon Avroluk bir kaynağı tahsis etmiştir. Savunma Sanayi Başkanlığı Türk Silahlı Kuvvetleri Güçlendirme Vakfı (TSKGV) şirketleri aracılığıyla sektöre hizmet veren tedarikçilere yönelik ‘Kefalet Şirketleri ile Finansman Modeli’ ve ‘Sipariş ve Sözleşmelere Dayalı Finansman Modeli’ adlı iki kredi programını hayata geçirdi.

Finansal piyasalardan da bir örnek anımsayalım. İş Bankası, Türkiye’de ilk kez uygulanan ‘Sürdürülebilir Tedarikçi Finansmanı Sistemi’ modeliyle Beko (Koç Holding) şirketiyle Beko’nun tedarikçilerinin sürdürülebilirlik odaklı çalışırken nakit akışlarını güçlendirmelerine yönelik işbirliği yaptı.

Avrupa Birliği şirketleriyle tedarik zinciri bağlamında iş yapacak şirketlerin ESG (Çevresel-Sosyal-Yönetişimsel) temelli özen yükümlülüğü bağlamında bu tür desteklere gereksinmeleri de var. Çünkü AB’li şirketlerin elini bağlayan Kurumsal Sürdürülebilirlik Özen Yükümlülüğü Direktifi  (CS3D) 25 Temmuz 2024’de yürürlüğe girmişti.

TZF konusunda blok zincir kullanımı da gündeme girdi. 

SONSÖZ

‘Alacağına şahin, vereceğine karga olma’nın zamanı çoktan geçti! Şimdi artık TZF dayanışması zamanı. Yoksa Orhan Veli’nin ‘Kitabe-i Seng-i Mezar’ şiirindeki Süleyman Efendi’nin durumuna düşmek işten bile değil. Şöyle demişti O.Veli şiirde: ‘…Duysalar öldüğünü alacaklılar / Haklarını helal ederler elbet / Alacağına gelince / Alacağı yoktu zaten rahmetlinin...’ 

NOT (Kaynak önerileri): Ceyda Aktan ve Eyyüp Ensari Şahin, Yeni Bir Finans Yaklaşımı Tedarik Zinciri Finansı, Eğitim Yayınevi, 2020; Cebrail Meydan, Tedarik Zinciri Finansmanı Teori Araçlar ve Teknoloji Çözümleri, Gazi Kitabevi Yay., 2023; M. I. Khan vd., Supply Chain Finance Trends, Sustainability and Future Outlook, CRC Press, 2026.