Türk Hava Yolları için büyüme politikaları

THY’de yönetim değişikliği oldu. Firmanın Finans işlerinin başındaki yönetici YKB oldu, ticari işlerin başındaki yönetici ise GM oldu. Hayırlı olsun. Yıllardır kurumun içinde çalışmış, sektörü ve firmayı iyi tanıyan içeriden yetişmiş yöneticilerin terfi etmesi olumlu. Yeni yönetimin ilk aldığı kararlara ve açıklamalara bakarsak yine olumlu sinyaller destekleniyor.

Gelin bu yazıda THY için uzun vadeli bir büyüme vizyonu ortaya koyalım. Holdingleşme sürecinde yeni iştirak yapıları kurgulayalım. Hem ülkemizin jeopolitik iddiasını hem de dünyadaki sektörün lider şirketlerinin ortaklık yapılarını nazara alarak önerilerimizi ilgili politika yapıcılarımızın değerlendirmesine sunalım.

THY malum ‘lovemark’ denen türde toplumun sevdiği, duygusal bağ kurduğu bir kurumumuz. 100 bine yakın personeli ile hem ekonomik bir dev hem de küresel ölçekte en bilinen bayrak taşıyıcı markamız. Devletin dolaylı yönetiminde olan, Varlık Fonu içindeki firmalardan biri. Kamu sahipliğinin getirdiği fırsatlar ve tehditler var. Tehditler basınımızda bolca yazılıp çiziliyorlar, biz bardağın dolu tarafına bakalım, büyüme fırsatlarına değinelim.

THY gibi bayrak taşıyıcı hava yollarının büyüme yolculuklarının genelde bir örüntüsü olur (ing: pattern). Holdingleşme yolunda bu firmalar büyürler. Nedir bu? Önce uçaklar alınır, ana iş olan havayolu taşımacılığı büyütülür. Sonra ilintili iş olan kargo firması kurulur, kargo işinde büyüme başlar. Belirli bir ölçeğe ulaşılınca uçak ve motor bakımı konusunda ayrı bir firma kurulur. Devamında ülkenin politik ilişkilerine göre irili ufaklı başka havayollarından küçük hisseler ve bazen kontrol hisseleri alınır. Bazen ucuz havayolu markası kurulur. Bazen ‘feeder’ tipi ana uçuş merkezlerini besleyen tipte dar gövdeli veya pırpırlı küçük uçaklardan yeni markalar altında filolar veya iştirakler kurulur. Çok havayolu markalı bir holding yapısı oluşur. Yer hizmetleri konusunda iştirakler kurulabilir. Sonra tatil firması kurulur ve sadece uçuş hizmeti değil, tatil paketleri pazarlanmaya başlanır. Ölçek yeterince büyüdüğü zaman uçuş mili pazarlama programı ayrı bir şirket yapılır ve miller bankalara pazarlanarak yüksek kârlılıkla ilave bir bağlı ortaklık oluşturulur. Yine büyük ölçekli firmalarda gördüğümüz diğer iştirak yapısı ise uçak satın alma ve kiralama (ing: leasing) işleri konusunda ayrı bir finansman şirketinin kurulmasıdır.

Birçok büyük havayolu firmasının büyüme yolculuklarında buna benzer holdingleşme yolculuğu yapısını görürüz. Bir kısmı bu yolculukta yemek hizmeti (ing: catering) konusunda, kuru temizlik/çamaşır (ing: laundry) işleri konusunda, pilot okulları konusunda işler kurar. Ayrıca ticaret firması, danışmanlık firması, akaryakıt tedariği konusunda iştirakler de kurabilirler. Bazı büyük firmalarda uçak kabin tasarımı ve uçak içi bazı ekipmanların üretimi konusunda yatırımlar gözlemleriz. Bazı havayollarında gördüğümüz diğer bir iştirak konusu ise havacılık ve rezervasyon sistemleri alanındadır.

Dikkatinizi çektiyse THY bu örüntüye uygun bir holdingleşme yolculuğu sergilemiş durumda. Bizim sektörel koşullarımıza bağlı olarak bazı iştiraklerini dünyadaki diğer örneklerden daha erken veya daha geç oluşturdu. THY’nin holdingleşme yolculuğunun ileriki adımlarında nasıl politikalar izlenebilir?

1) Mil Programının Paraya Çevrilmesi ve Finansal Ortaklıklar

THY mil programını yeterince iyi pazarlayamıyor. Bu ölçekteki bir programın çok daha fazla firma ile işbirliği yapması, bankalara milleri çok daha yoğun olarak pazarlaması beklenirdi. Belki yurt içi rekabet eksikliği rehavet yaratıyor. Delta havayolları sadece 2025 yılında tek bir kredi kartı iş birliğinden 8 milyar dolardan fazla gelir elde etti ve firmayı ayakta tutan bu gelirler ve sağladığı yüksek karlılık oldu. THY’nin hem Avrupa’da yaşayan Türkler, hem Türkiye’deki yolcu tabanı hem de transit yolcu tabanı kullanılarak yerli ve yabancı finans kurumlara mil programını daha yoğun pazarlaması gerekli. Bazı büyük havayollarında bu iş asıl uçuş olayından daha fazla karlılık üretmekte. Finans kökenli yeni YKB muhtemelen bu işi halledecektir.

2) Kurum İçi İkram (Catering) Büyüme Stratejisi

Do-Co firması başarılı bir firma ve THY’ye faydaları oldu. Ancak gelinen ölçek itibariyle THY’nin yola kendi catering markası ile devam etmesi ve bu işi büyütmesi senaryosu değerlendirilebilir. THY bu catering işinde büyümeyi seçerse havayolunun ötesinde TCDD, İDO’lar, belediyeler, TBMM yemekhanesinin işletmesi vs. gibi kamu ilintili farklı alanlarda da hizmet üretebilir. Zaman içinde Türk mutfağının Avrupa’da büyütülmesi ve tanıtılması işinde de öncülük yapabilir. Do-co ile ortaklık tam olarak bitirilmese dahi pazar payının azaltılması uygun olabilir.

3) Embraer–TUSAŞ Uçak Üretim Mutabakatı Durumu

Embraer ile TUSAŞ’ın Türkiye’de ortak yolcu uçağı üretimi konusunda MoU imzalarının üzerinden 1 yıldan fazla zaman geçti. Bu konu ne durumda? Anlaşılamadıysa sebepleri konusunda basına bilgi verilmesi uygun olur.

4) Operasyonel Verimlilik ve Doluluk Oranları

THY maalesef temel verimlilik kriteri olan yolcu doluluk oranında yeterince iyi seviyede değil. Yurt içindeki rakibi Pegasus daha iyi seviyede (ama THY farkı her sene kapatıyor). Avrupa’nın lider firması Ryanair ise çok daha iyi seviyede. THY’de operasyonel verimlilik artırılmalı. Diğer taraftan utilization oranlarında (uçağın 24 saat içinde kaç saat havada kaldığı, ne kadar yerde yattığı) THY son dönemde özellikle geniş gövdede vaziyeti iyi toparlamış, bu açıdan ekibin hakkını teslim edelim.

5) Danışmanlık İştiraki Fırsatı

Lufthansa’nın danışmanlık hizmetleri veren bir iştiraki var. THY için de bu alanda bir firma kurulması uygun olur. Özellikle Afrika’da havacılık hızla büyüyor ve Türkiye’nin geniş elçilik ağının sağladığı imkanlar da kullanılarak THY’nin bu ülkelere havacılık konusunda danışmanlık hizmeti satması uygun olur. (örnek: havalimanı tasarım ve işletme ihaleleri, yap işlet devret teknik şartnameler, bayrak taşıyıcı firma yaratma ve holdingleşme yolculuğu, uçuş ağlarının planlanması, havacılık yazılımlarının seçilmesi, havacılık mühendislik hizmetleri, uçak satın alma finans hizmetleri vs.). Bu tür danışmanlık hizmetleri dolaylı olarak THY’nin ve Türkiye menşeli mühendislik firmalarının pazar payını ilgili ülkelerde artırabilir.

6) Yapay Zeka Tabanlı Hat Optimizasyonu Stratejisi

Yapay zekaya THY için yeni alınacak uçakların hangi hatlara konması daha karlı olur? şeklinde bir soru sorarsanız genelde size Tokyo, Şangay, New York, Londra gibi şehirlerde frekans artırımını öneriyor. Bu şehirlerde artan frekansın tüm uçuş ağında daha yüksek bilet fiyatlamasına imkân vereceğini iddia ediyor. Benzer şekilde yaz tatili odaklı şehirlerde ve yüksek rekabetin olduğu bazı Avrupa şehirlerinde frekans azaltımını öneriyor. Yeni yönetimin bu alanda doğru adımları attığını ve önemli bazı Asya şehirlerinde frekans artırımına gittiğini gözlemliyoruz. Tebrikler, doğru yönde adımlar. Yeni yönetimi uçuş ağında radikal değişiklik yapması konusunda cesaretlendirmek ve onları bu süreçte yargılamamak lazım. Mali ve operasyonel verileri görenler ve sorumluluk alanlar onlar.

7) Yurtdışı Hizmet Gelirlerinde Vergi Muafiyeti

THY için çalışan uçak ekiplerinin çalışma zamanlarının önemli kısmı Türkiye sınırları dışında geçmektedir. Zaten yapılan işi ülkemiz ‘hizmet ihracat geliri’ olarak ihracat kapsamında sınıflandırmaktadır. Yeni açıklanan vergi düzenlemesine göre (galiba daha Millî Gazete’de yayınlanmadı) yurtdışına verilen hizmetlerden sağlanan gelirler vergiden muaf tutulacaktır. Yani THY’nin kurumsal olarak yurtdışında ürettiği gelir ve THY personelinin yurtdışında ürettikleri gelirin vergisi alınmamalıdır. Bu durum THY’nin finansallarına ve rekabetçiliğine iyi gelir hem de uçakta çalışan personelin net kazancını artırır.

8) Yurtiçi Uçuşlarda İkram Maliyetlerinin Azaltılması

THY’nin yurt içi uçuşlarda ikram servisini tamamen kaldırması uygun olacaktır. 1 saatlik uçuş için bu servis fazlaca maliyetlidir. Bunun yerine uçak biletlerinin ucuzlatılması daha makuldür.

9) Evcil Hayvan Taşıma Düzenlemeleri ve Müşteri Deneyimi

Avrupa’da yaşayan Türklerin kedi köpek sahiplik oranı Türkiye’den yüksektir. Bu olayın getirdiği kısıtlamalar Türklerin ailecek uçak ile seyahat oranını düşürür ve TR’nin turistik gelirini azaltır. AB içinde kedi köpekleri uçak ile taşımak kolaydır, prosedür azdır ama Türkiye gibi AB dışı ülke durumunda ilave zorluk, sertifika ve masraflar oluşmaktadır. AB’deki kedi köpek sahibi ailelerin THY’yi tercih etmesi için hem hükümet olarak AB ile bu alanda mevzuatı basitleştirmeliyiz hem de bu konudaki hizmet seviyesi ve çeşitliliği artırmalıyız. THY’nin evcil hayvan dostu bir firma imajına kavuşması sadık müşteri tabanını genişletir.

10) Hafif Uçak ve Helikopter Bölgesel Hizmetler

Baykar’ın Piaggio uçaklarından THY’nin birkaç adet satın alması ve Avrupa civarları hedef pazar olarak özel jet taşımacılık hizmetleri sunması makul olabilir. Benzer şekilde TUSAŞ’ın yerli helikopterlerinden birkaç adet THY’nin satın alması ve İGA-Sabiha Gökçen transferleri başta olmak üzere bölgesel ihtiyaçlar için charter hizmet sunması makul olabilir.

11) Yabancı Para ATM Hizmeti İnovasyonu

THY’nin müşterilerine yabancı para banknot tedariki hizmeti vermesi uygun olur. Misal Mısır’a gideceksiniz ve Mısır sterlini ihtiyacınız olacak. Nasıl bir hizmet tasarlanabilir? Uçuş öncesi, pasaport kontrolünden sonra bu işe özel geliştirilmiş bir ATM cihazından THY logolu, fermuarlı bir plastik cüzdan içinde ilgili banknotları alsanız bu durum Mısır’da sizi ilave maliyet, komisyon ve zaman kaybından kurtarır. İstanbul’a döndüğünüzde uçaktan inişte ilgili cüzdanı, içinde kalan Mısır paraları ile bu iş için tasarlanmış kutuya atarsınız, o Mısır parası TL’ye çevrilip sizin hesabınıza yatırılır. Birçok ülke ve para birimi için uyarlanabilen faydalı bir hizmet olur. Hem yerel para bulma, hem de kalan paralardan kurtulma derdine son. Üstelik THY her para cinsinden bilet sattığı için bu Mısır sterlini parasını birincil elden temin edebilir yani bir banka üzerinden komisyon ile bulmasına da gerek olmaz.

12) Karayolu ile Bagaj Taşıma Lojistik Modeli

Ekonomi sınıfı yolcusu 22 kg’lık bir adet bavulunu uçağın bagaj kısmına alabilir. Uçak ile bavul taşımak çok pahalı bir hizmettir. THY’nin yeni bir ürün geliştirmesi ve ilave bavulları karayolu ile Avrupa’ya ulaştırabilmesi gerekir. Bu hizmeti tasarlayıp devreye alabilirsek Türkiye’nin yolcu beraberinde ihraç ettiği mal miktarı önemli miktarda artacaktır. Ülkemize yazın tatile gelen başta gurbetçiler olmak üzere turistlerin çok daha rahat olarak hacimli malları satın almalarının önü açılacaktır. Nasıl olsa ilave bavulu Avrupa’da yaşadığı eve karayolundan hesaplı şekilde yollayabileceğini bilecektir. Misal, İngiltere’ye bir komple TIR 4000 GBP’ye gider. 750 bavul alır. Bavul başına 5,5 GBP gibi ucuz bir para bu işin karadan taşıma maliyetidir. İlave masraflar ve THY’nin kârı ile bavul başına 30 EUR’ya bavulları karadan göndermek makul ve karlı bir iş olur. Bu iş için kolay gümrük beyannamesi amacıyla bazı ilave sistemleri kurmak gerekecektir. www.sendmybag.com gibi bazı firmalar bu işin benzerini yaparlar. THY bu alanda bir iştirak kurabilir.

13) Milli Kredi Kartı (TROY) Entegrasyonu

Türkiye’nin Truva isimli bir yerli milli kredi kartı projesi var. Bu proje maalesef henüz istenen başarı seviyesinden çok uzakta. Bu projeye THY’nin daha çok destek olması uygun olur. Troy’un Avrupa’da ve İngiltere’de daha yaygın geçerlilik sunması için bazı kanuni düzenlemeler gerekebilir. Misal Türkiye’nin milli kredi kartı firmasına Avrupa ve ABD’de kendi ödeme platformunu açmayan yabancı kredi kartı firmalarının Türkiye faaliyet lisansı gözden geçirilebilir. Troy’un fiziki kredi kartı olmaksızın, uygulama üzerinden cep telefonlarına yüklenmesi ve tüm Avrupa’da kredi kartı olarak kullanılabilmesinin önü açılabilir. Yani Monzo, Revolut misali son kullanıcı dostu bir finansal ürün haline getirilebilir. (Not: Troy ismi hayli kötü bir seçim. Mutlaka İngilizce kelime seçilecek ise ‘Star Card’ veya ‘Africa card’ daha uygun olabilir). Troy projesinin komple THY’ye devri de değerlendirilebilir böylece proje biraz canlandırılabilir.

14) Yerli Kamu Kurumları ile İş birliği

THY’nin önde gelen ulusal ve kamu markalarımız ile ilişkileri yetersiz. Misal mil kampanyalarını devlet bankalarımız ile değil yabancı bankalar ile yapmayı seçmişler. Jet yakıtı konusunda yine milli TPAO dururken biri yabancı olan, özel sektör firmaları ile iş birliği görüyoruz. PTT gibi ulusal lojistik firmamız ile yeterli iş birliği göremiyoruz. Araba kiralama iş birlikleri çoğunlukla yabancı firmalar ile vs... ASELSAN ile çeşitli alanlarda iş birliği potansiyeli var ama icraat yok. ASPİLSAN ve İŞBİR ile de belirli ürünlerin uyarlanması için iş birliği yapılabilir. THY’nin kamu firmalarımız ile iş birliklerini artırması faydalı olacaktır.

15) İrlanda Merkezli Leasing Şirketi Stratejisi

İrlanda merkezli bir leasing firmasının kurulması ve bu alanda finansal kiralama işinden ilave fayda yaratılması konusu hedeflenmişti. Bu konu fazlaca ilgili ülkelerin vergi, kredi piyasalarına erişim ve sektörel mevzuatları ile ilgili. Verilere ulaşmadan yorum yapmak zor. Finansçı YKB fırsat gördüyse desteklemek gerekli. Şahsi görüşüm bu işe Türkiye’den fazla sermaye aktarmamak gerekli. Oranın kredi piyasaları içinde elin taşı ile elin kuşu vurulabilirse, THY’nin maliyetleri düşürülebilirse ne ala.

16) Türksat Uçuş İçi İnternet Gecikmesi

Temmuz 2024’te Türksat ve THY MoU imzaladılar ve THY uçuşlarında Türksat’ın uydu internet hizmeti vermesi bekleniyordu. Bu iş fazlaca gecikti. En azından Avrupa hava sahasında bu hizmet sunulabilmeliydi. Türksat’ın teknik becerileri yeterli mi değil? Durum böyleyse neden sözler verildi? Türkiye Uzay Ajansı bu projenin ucundan tutuyor mu? Uçakların bu hizmeti vermesi için uçağın dışına antenler takılıyor ve uçağın yakıt tüketimi 3% artıyor. ASELSAN’ın bu alanda uçak içi anten geliştirmesi uygun olabilir.

17) Air Albania Ortaklığından Çıkarılan Dersler

THY’nin başından bir ‘Air Albania’ vakası geçti. Yani Arnavutluk Havayolları ile 2018’de yapılan iş birliği süründükçe süründü, büyük bir başarısızlık ile sonuçlandı ve THY bu işten doğru bir karar ile 2025 yılında çıktı. Bu başarısızlığı halının altına süpürmek yerine kabul edip sorumluluk alırsak, nedenlerine bakarsak faydalı olur. Bir şeyler öğrenir ve aynı hataları tekrar etmeyiz. Bu ortaklığa neden, ne hedefleyerek girmiştik? Nerelerde hata yaptık? THY’nin yabancı havayolları ile başarılı iş birliği yapmayı, ortaklık yaptığı kötü durumdaki havayollarının iş modellerini, işletmeciliğini düzeltebilmesi gereklidir.

18) Çamaşırhane Hizmetleri İştirak Fırsatı

Tayvan ve Hong Kong merkezli bazı havayollarının çamaşır yıkama (ing: laundry) alanında iştirakleri var. THY bu işi dışarıdan hizmet alarak yapıyor. THY’nin İGA yakınına bu alanda yatırım yapması, marka oluşturması ve zaman içinde diğer bazı kamu firmalarına da bu hizmeti sunması uygun olabilir.

19) Havayolu Satın Almaları ve Slot Fırsatları

İran körfezindeki kriz sebebiyle global ölçekteki bazı önemli havacılık firmalarının finansalları bozulmuştur. Bir kısmı iflas noktasına gelmiştir. THY’nin bu dönemde krize giren bazı firmaları satın alması ve/veya bazı değerli havalimanı uçuş slotlarını satın alması bu dönemde değerlendirilebilir. ABD pazarındaki JetBlue azınlık ortaklığı için doğru bir hedef olabilir. (Zaten ABD yasaları havayolu sektöründe yabancı kontrole izin vermiyor.

20) İGA VIP Lounge Kapasite Artışı

THY’nin İGA merkezli ölçeği çok büyümüştür ve İGA’da büyük miktarda özel yolcu salonu ihtiyacını doğurmuştur. Mevcut arz yeterli değildir. Orta vadede sunulan özel yolcu salonu alanı iki katına, uzun vadede üç katına çıkarılmalıdır.

21) Yapay Zekâ Destekli Pushback ve Havalimanı Altyapı İnovasyonu

İGA’da uçakların uzun taksi sürelerini kısaltacak motor amortisman ve akaryakıt israfını azaltacak yönde yapay zekâ destekli otonom pushback araçlarının geliştirilmesi üzerine çalışılması uygun olabilir. Ayrıca örümcek formundaki yolcu terminalinde, örümcek bacaklarını yeraltından birbirine bağlayan elips şeklinde bir shuttle tünelinin uzun vadede devreye alınması aktarma yolcuların aktarma süresini kısaltabilir.

22) Ekonomi Koltuğu Tasarım İnovasyonu

Bazı havayolları ve koltuk üreticileri, ekonomi sınıflarında bitişik üçlü koltukların yatak haline getirilebilmesi için koltuk çözümleri üretiyorlar. Malum yarı dolu uçuşlarda bolca görürüz, bazı yolcular üçlü koltuklara uzanıp uyumaya çalışırlar ancak emniyet kemeri çıkıntıları, oturak formu ve kolçaklar buna izin vermez. THY’nin malum hem koltuk üreten bir iştiraki var hem de geniş bir ekonomi kabini sunumu var. Bu tür çözümlerin denenmesinde fayda olabilir. Mevcut koltuk boyutları değiştirilmeden yapılacak akıllı uyarlamalar ile özellikle anne ve çocuklarının seyahat konforları uzun yurtdışı uçuşlarında bu çözümler ile artırılabilir.

23) ASELSAN Sivil Havacılık Genişlemesi

ASELSAN’ın sivil havacılık için ürünleri var. Misal bir havalimanı radarı yaptılar, HTRS 100 olarak isimlendirdiler ancak sadece tek bir noktaya, Suriye’de Şam havalimanına kuruldu. ASELSAN’ın küçük ölçekli havalimanlarının radar ve elektronik ihtiyaçları için tüm ürün yelpazesini üretmesi ve bu ürünlerin öncelikle Türkiye’deki küçük havalimanlarımızda kullanıma alınması uygun olabilir. Ayrıca özellikle THY Teknik’in eski uçak yenileme pazarı için ASELSAN’ın aviyonikler tasarlaması uygun olabilir. Son olarak bölgesel sinyal istihbaratı amacıyla THY yolcu uçaklarının içine ASELSAN tarafından pasif sinyal alıcılarının yerleştirilmesi uygun olabilir. Bazı ülkelerin (ve denizlerin) üzerindeki sinyal örüntüsünü haritalamak, otonom navigasyon başta olmak üzere sivil ve askeri alanda fayda sağlar.

24) Yakıt Krizi Fiyatlandırma Stratejisi

Mevcut jet yakıtı krizi havacılık sektörünün maliyetlerini artırdı. Mecburen küresel ölçekte bilet fiyatları zamlanıyor. THY bu ilave maliyetleri hangi yolcu sınıflarına ne ölçüde yansıtacak? Önerim, özellikle dıştan dışa transit yolcuların ve business class bilet fiyatlarının öncelikli olarak artırılmasıdır. Türkiye’den başlayan ve sonlanan ekonomi sınıfı uçuşların bilet fiyatları mümkün olduğu ölçüde artırılmamalıdır. Diğer taraftan içinde bulunduğumuz konjonktürde yurt içi uçuş kapasitesini azaltmak ve toplam uçuş kapasitesini yurtdışındaki fırsatlara aktarmak uygun olabilir. Yabancı firmalar uçuş kesiyorlar ve bu durum belirli bölgelerde yüksek kârlılıklı yeni fırsatlar yaratıyor.

25) Yapay Zekâ Çağrı Merkezi İştirak Ekosistemi

Çağrı merkezi konusu artık yapay zekâ yazılımlarının hallettiği bir konu. THY’nin yapay zekâ tabanlı çağrı merkezi uygulamaları konusunda bir iştirak kurması ve bu konuda Turkcell, Ziraat Bankası, Türkiye Sigorta, TCDD vb. gibi büyük çağrı merkezi kullanıcısı kamu firmalarına da hizmet sağlaması uygun olabilir. Bu kamu firmaları da iştirake katılabilirler. Ayrı ayrı bütün kamu firmalarının aynı konuda yatırım yapması kaynak israfı olur. THY’nin mobil uygulaması üzerinden ‘biletimi şu günkü en ucuz uçuş bileti ile değiştir, fiyat farkını millerimden karşıla’ şeklinde basit bir yazılı komut ile çağrı merkezinde yarım saat sürecek işlemin anında halledilebilmesi gerekli. Komut mükemmel olmasa dahi yazılım bunu işleyebilmeli. Benzer şekilde Turkcell uygulaması üzerinden de ‘paketimi hiçbir taahhüt vermeden daha ucuz pakete derhal geçir’ şeklinde basit bir komut, aynı teknolojik platformu kullanarak işlemi halledebilmelidir.

26) Enerji Yatırımları ile Jet Yakıtı Korunması

Jet yakıtı fiyat dalgalanmalarını yönetmek için havayollarının kullandığı bazı finansal koruma araçları var. Bunlar maliyeti olan araçlar. THY’nin petrol konusunda geliri olan bir firmadan hisse alması veya bu alanda yatırım yapması yöntemiyle jet fiyatı değişimlerinde finansal koruma sağlaması uygun olabilir. Bunu dünyada yapan firmalar var. THY’ye bu konuda TPAO belki bir çözüm sağlayabilir. Libya, Irak veya Mısır’daki yeni bir petrol/gaz kuyusu yatırımına THY’yi ortak alabilir. Veya Tüpraş, TPAO ve THY aralarında anlaşarak Batman rafinerisi gibi küçük bir rafinerinin ortaklığı üzerinden bir çözüm tasarlayabilirler. Elbette bu anlaşmanın petrol fiyatı düştüğü zaman yapılması THY için avantajlı olur. Diğer bir çözüm ise THY ve Tüpraş’ın aralarında bir miktar hisse takası yapması olabilir.

27) KDV İade Dijital Platformu

THY’nin KDV iadesi sağlayan bir vergi iadesi firması (ing: Tax refund provider) kurması uygun olabilir. Global Blue ayarında, bunlara rakip bir firma. Türkiye’nin geniş turist ve alışveriş potansiyeli ve THY’nin havalimanlarındaki teşkilat yapısının gücü kullanılarak bu alanda önemli işler yapılabilir. Turistler için (ve daha çok yurtdışı oturumlu gurbetçiler için) mevcut KDV iadesi süreci zahmetlidir, formlar doldurulur vs. Bu işi Türkiye’deki alışveriş noktasında ilgili uygulamayı açıp alışveriş fişinin resmini çekmek suretiyle, zaman ve konum damgası da kaydedilerek kolayca halledebilmek lazım. Vergi iadesi mil olarak da avantajlı olarak geri alınabilmeli. Kanun yapıcının sağlayacağı mevzuat kolaylığı ile THY’nin bu alandaki firması küresel rakiplerini Türkiye piyasasında ezer geçer. Bu işin bölgesel büyüme yolu da açıktır.

28) Vize Destek Platformu

THY’nin vatandaşlarımıza vize başvurusu konusunda da yardımcı olacak bir acente kurması uygun olur. Daha ziyade yapay zekâ destekli uygulama esaslı bir sistem düşünebiliriz. Vatandaş bilgilerini bu sisteme bir kez girer, sonrasında vize başvurusu yapmak istediği ülkeyi seçer, THY arka planda formalite uçak, otel vs. rezervasyonu işlerini halleder ve başvuru online yapılır. Sonucu da uygulama üzerinden takip edilir. Vize başvurusu için konsolosluğa gitme eziyetini ve fiilen pasaporta baskı zorunluluğunu hükümetimiz yapacağı kanuni düzenleme ile kaldırabilir ve tüm vizelerin online yapılma şartını getirebilir. Bu sistem yabancı istihbarat kurumlarına vatandaşlarımızın gereğinden fazla kişisel bilgi sunmasının da önüne geçecektir.

29) Körfez Havayolu iş birliği Fırsatı

Suudi Arabistan, körfezin üç büyük havayoluna bir yenisini ekleme hazırlığında büyük yatırım planlamaktadır. Potansiyel olarak bölgenin en büyük havayolunu kurabilir. THY’nin ve sektördeki politika yapıcılarımızın bu durumu bir tehdit değil bir fırsat olarak görmesi uygun olur. THY öncülüğünde bölgeye yeni bakım tesisleri kurulabilir, pilot, kabin personeli ihtiyacı karşılanabilir, kod paylaşım iş birlikleri yapılabilir, THY iştiraklerinin tamamı bu projede seferber edilebilir. Riyad merkezli bu havayolunun CEO’su bugün için bir İngilizdir, zamanı gelince yerine THY veya Pegasus kökenli bir yönetici geçirilebilir.

30) Afrika Bayrak Taşıyıcı Ortaklıkları

Afrika’da bazı ülkeler, ulusal bayrak taşıyıcı havayolu kurma sürecindeler. Gana bunlardan biri. Mayıs sonuna kadar ortaklık için başvuru süresi var. Bu tür yeni bayrak taşıyıcı havayollarının kuruluş sürecine yardımcı olmak uzun vadeli stratejik iş birliği yolu açar ve ilgili ülkeler ile siyasi atmosferi iyileştirir. Misal Gana, fazlaca Fransa’nın etkisinde bir ülkedir ve bu durumu değiştirmek uygun olur.

31) Uçuş Simülatörü Kamu Erişim Girişimi

Havelsan’ın THY için ürettiği uçuş simülatörlerinin bilim müzelerimizde, bazı üniversite kampüslerimizde sivil kullanıma ve denemelere açılması uygun olabilir. Vatandaşımızın bu gibi eğlenceli olan milli teknoloji ürünlerini deneyimlemesi motivasyon artırıcı olur. Havelsan’ın THY için ürettiği kabin içi dijital sistemler konusunda daha büyük ve hızlı inovasyonlar gereklidir, bunları talep etmeliyiz.

32) Filo Stratejisi Değişimi: Uzun Menzile Odak

THY’nin bugüne kadarki stratejisi dar gövdeli uçaklar ve ekonomi sınıfı üzerine kuruluydu. Bu doğru bir stratejidir. Diğer taraftan bölgemizdeki gelişmeleri okuduğumuzda bu stratejiyi uyarlamak gerekebilir. Avrupa’da düşük maliyetli havayolları, dar gövde filoları ile hızlı büyüme halindedir. Türkiye’de benzer stratejiyi Pegasus başarı ile uygulamaktadır. Bu durumda THY’nin geniş gövde ve uzun mesafeye biraz daha fazla ağırlık vermesi ve Pegasus’un kısa mesafe yolcuları ile de kendi ağının karlılığını beslemesi akıllıca olabilir. Böylece bölgede artan düşük kârlılıklı rekabetten kendisini bir ölçüde kurtarabilir. THY ve Pegasus’un rekabet halinde olmadıkları hatlarda kod paylaşımı iş birliğine gitmeleri iki firmaya da faydalı olacaktır ve Türk havacılığını büyütecektir. İGA ve Sabiha Gökçen’in bu amaçla daha hızlı demiryolu bağlantısı ile bağlanması uygun olur.

33) Körfez Krizi Kapasite Yeniden Tahsisi

Körfezdeki kriz, Körfezin büyük üç havayolunu vurdu. Bu firmalar daha çok uzun menzilli doğu-batı bağlantı uçuşları sunan yapılardı. THY’nin bu dönemde doğu-batı bağlantı uçuşlarını artırması arz sorunu yaşanan bu hatlarda karlılığını destekleyecektir. Ayrıca Körfezin 3’lü firması muhtemelen uçak üreticilerinden teslimat zamanı yaklaşan uçaklarını almak için bu dönemde çok hevesli olmayacaklardır. İlgili anlaşmalar yapılarak, bu teslimatların THY tarafına kaydırılması uygun olabilir.

34) İzlanda Transit Merkez Stratejisi

THY’nin İzlanda üzerinden Kanada ve ABD’ye uçuş bağlantısı açma konusunda özel çalışma yapması uygun olabilir. Malum Atlantik geçişli uçuşların karlılığı yüksektir ve genelde yüksek maliyetli geniş gövde uçaklar ile yapılırlar. İzlanda ise Türkiye ve ABD’nin uçuş rotasının hemen hemen ortasında kalıyor ve dar gövde ile uçulan bir rota. İzlanda’da yakıt aktarması olacak şekilde dar gövde ile ABD ve Kanada uçuş sayısını artırmak belirli durumlarda karlılığı destekleyebilir. Ayrıca ABD tarafında İzlanda’ya uçan Bluejet ve Alaska Air firmaları ile THY’nin iş birliğini artırması ile de bu pazarlara erişim maliyet-etkin şekilde artırılabilir.

35) Deniz Uçağı Canlandırma Stratejisi

Atatürk’ün talimatı ile Büyükdere koyunda 1926’da deniz uçağı servisi başlamış idi. THY öncülüğünde Türkiye’de deniz uçağı işletmeciliğini canlandırmak makul olabilir. Bu uçaklar baraj göllerine de inebiliyorlar yani Türkiye’nin birçok bölgesinde güvenli kullanım imkânı oluşabilir.

36) Pazarlama Verimliliği Optimizasyonu

THY’nin finansallarına baktığımızda, pazarlama harcamalarının rakip firmalara nazaran fazlaca şişkin olduğunu gözlemlemekteyiz. THY’nin zaten bilinirlik ve marka, kalite algısı sorunu yok. Pazarlama harcamalarından tasarruf edilmesi uygun olabilir. Zaten her gün 250 bin kişi THY ile uçuyor. İşi düzgün yapmaya devam edersek reklama para harcamaya gerek kalmaz, müşteri sosyal medyada reklamı yapar. Misal THY’nin bir uçağının üzerine 100 bin çalışanın suratı boyanmış. Diğer örnek, özel bazı günlerde koca uçaklar havada saatlerce boş uçarak şekiller çiziyor… Akıllıca işler mi bunlar? Hangi yönetici onaylıyor böyle israfı? Yarın o yüz resmi uçağa basılanlardan biri dava açıp ‘silin benim suratımı’ dese ne olacak? Veya biri vefat etti, varisi dava açtı ne olacak? Her uçuş sonrası uçağı hangara alıp suratı bulup yerine tavşan resmi mi çizeceğiz?

37) Ticaret İştiraki Genişleme Modeli

Japonya’nın Nippon havayollarının ANA Trading Co. isimli bir ticaret firması vardır. Bu firma bildiğiniz ticaret yapar yani al-sat yapar. Hem havacılık ile ilgili ürün ticaretini hem de diğer her türlü ticari malların alım satımını yapabilir. THY’nin de benzer yapıda bir ticaret firması kurması faydalı olur. Böylece sadece hava kargo gelirinin ötesinde ürünün ticaretinden de gelir üretilir. Buradaki kritik unsur, kargo firmalarının sahip olduğu muazzam ticaret verileridir. Alıcılar, satıcılar, kim nereden ne alıyor, nereye ne satıyor, kaça satıyor vs. gibi ticari sır sınıfındaki bilgiler havayolu lojistik firmalarından geçebilir. THY’nin kuracağı ticaret firması ile hem Türkiye’nin belirli ülkelerdeki politik duruşu desteklenir hem hedef ülkeler ile ilgili ticaret gelişir. Bu konuya transit ticaret kapsamında da bakılabilir. Yakın zaman önce Ekonomi Bakanlığımız yeni kanun çıkardı ve transit ticaretin kurumlar vergisini İstanbul Ticaret Merkezi’nde kurulu firmalar için sıfırladı. THY’nin ticaret firmasını bu merkezde kurması ve sıfır vergili fırsattan faydalanarak ülke menfaatine olacak şekilde transit ticaret yapması uygun olur. Misal İran’da üretilen kilogramı milyon lira seviyesinde olan safran ürünü transit ticaret için çok uygundur. İran ekonomisi de bu zor günde desteklenmiş olunur. Somali’nin balığını Japonya’daki suşi severlere sunmak faydalı bir ticaret olabilir ve Somali ekonomisini destekler. Kamu firmalarımızın bazı uyanık aracılardan ötürü uygun fiyata ithal edemediği bazı ürünleri THY kaynağından makul maliyetle tedarik edebilir. Bu gibi fırsatların değerlendirilebilmesi için THY’nin kurumsal hazırlığını yapması uygun olur.

38) THY Teknik’te Bakım Talebi Fırsatı

THY Teknik malum uçak ve motor bakımı işi yapan bağlı ortaklıktır. Havacılık devleri bu aralar jet yakıtının operasyonel maliyetleri artırmasından dolayı uçuş kesmekteler. Bu dönemde firmalar uçakları yerde boş tutmak istemezler ve uçak ve motor bakımlarını aradan çıkartmak isterler ve THY Teknik gibi firmalara bu dönemde büyük talep olması beklenir. THY Teknik bu fırsatı iyi kullanmalıdır. Uzun dönemli bakım anlaşması yapmak isteyen yeni yabancı müşterilere kapasite önceliği sağlanması ve vardiya artışı yapılması uygun olabilir. Pegasus da bakım konusunda yeni bir firma kurmakta ve bu da sektör için çok olumlu bir gelişmedir. Rekabetin de getireceği dinamizm ve artacak yetişmiş teknik personel sayısı ile Türkiye uçak bakımı konusunda merkez olabilir.

39) ERP Yazılım Geliştirme Girişimi

Teknoloji tarafında bir diğer iştirak konusu kurumsal kaynak planlama yazılımı geliştirmek olabilir. THY öncelikle kendi iş modeline hizmet verecek bir ERP, bayi yönetimi, pazarlama, muhasebe, İK alanlarında entegre bir yazılım geliştirebilir ve devamında bu yazılımı (kamu firmaları öncelikli) farklı sektörlere uyarlayarak bu alanda SAP, Oracle, Microsoft benzeri milli bir yazılım devini zaman içinde oluşturabilir. THY ölçeği bu yönde bir girişim için uygundur.

40) Koltuk ve Kabin Ekipmanlarının Ticarileştirilmesi

THY’nin yolcu koltukları ve kabin ekipmanları tasarlayan bir firması var. Ürünleri de fena değil gibi görünüyor, bazı ödüller alınmış. Ancak muhtemelen pazarlama kısmında sorun var, anlamlı miktarda bu ürünler bildiğimiz büyük havayolu markalarına pazarlanamıyor. Bu konuya bir el atmakta fayda olabilir. Bu kaliteli ürünlere müşteri bulabilmek ve bunca emeğin hakkını verebilmek gerekli. Bu alanı hem havacılık koltuk ve ekipmanlarında derinleştirmek hem de havacılık dışında benzer ürünleri geliştirebilmek gerekli. (Baykar’ın Piaggio uçaklarına koltuk, TCDD vagonlarına, metrolara, İDO için koltuk, TOGG için araç içi mekanik fikstürler, askeri araçların içi için fikstürler, stadyum, sinema, hastane için özel koltuk, yatak çözümleri, yat endüstrisi için koltuklar vs.). Ayrıca uçak koltuklarını Havelsan’ın ürettiği dijital eğlence sistemleri ve belki de Türksat/ASELSAN’ın üreteceği uydu internet bağlantı modülleri ile birleştirip pazarlamak faydalı olabilir. Uçaktaki koltuk arkalara monteli eğlence sistemlerinin şehirlerarası otobüs ve tren seferlerinde de sunulabilmesi güzel olabilir.

41) Seyahat Perakende Marka Stratejisi

Lufthansa’nın Worldshop ve Emirates’in Emirates Stores mağazaları kendi markalarını destekleyen seyahat ilintili başarılı ürünleri havalimanı mağazaları ve internet satış kanalından sunabilmekteler. THY’nin de kendi markaları ile (misal çanta kısmında ‘Turkish Airlines Holidays’ markası) bu alanda varlık göstermesi uygun olabilir. Elektronik seyahat gereçlerinde Teknosa, tekstil ürünlerinde Mavi Jeans, Koton, LCW gibi başarılı yerli firmalar ile bu alanda ortaklık kurulabilir.

42) Butik Business Class Havayolu Konsepti

Paris merkezli La Compagnie firmasının uçakları tümden business class olarak ayarlanmıştır ve belirli Avrupa şehirlerini bağlar. Maldivler merkezli Beond firması da Maldivler’in turizmini desteklemek için benzer bir iş modeli uygular. Türkiye’nin belirli şehirlerinin marka değerini artırmak için belki uçak sayısı 2-3 adedi geçmeyecek küçük bir business class havacılık markası THY bünyesinde oluşturulabilir. Misal Bodrum ve/veya Marmaris’in marka imajını yükseltmek için yazın bu merkezlere ve KKTC’ye, kışın İstanbul’a uçuş konabilir. Londra merkezde sadece küçük belirli tipte uçakların (misal Embraer E2) belirli bir açıyla inebildiği ‘London City’ havalimanı bu amaçla hedeflenebilir ve buna uygun uçak türü seçilebilir. Türkiye’de malum otelcilik sektörü çok gelişmiştir ve böyle bir marka otelcilik ve tur seyahatları firmalarımızın çok ilgisini çekecektir. Bu iş beklendiği üzere yüksek kar marjı ile çalıştırılabilirse iş büyütülebilir, olmaz ise firma kendi yağıyla kavrulan küçük butik bir marka olarak hayatına devam edebilir. Şahsi görüşüm bu iş, düşük maliyetli havayolu işletmeciliğinden çok daha kolaydır. Düşük maliyetli modelde sineğin yağını çıkarmak durumundasınız. Bu modelde ise koltukları fazla sıkıştırmayacaksınız, rahat koltuk vereceksiniz, iyi yemek vereceksiniz, yani THY’nin her uçuşta zaten yaptığı işler, olay bu kadar.

43) Eğitim Amaçlı Haritalama Girişimi

Havacılık konusu dolaylı olarak haritacılık ile ve biraz da hayal kurma ile ilintili bir konu. THY’nin misyonu ile uyumlu bir sosyal proje haritacılık ile ilgili olabilir. Yeni dönemde daha çok dijital haritalar kullanılıyor ancak yine de özellikle ilkokul ve ortaokullarda bütün sınıflarda büyük boy dünya haritası ve Türkiye merkezli büyük boy bölge haritası asılması faydalı olur. Zaten sınıflarımızda haritalar var, ancak THY sponsorluğunda daha büyük, yüksek çözünürlük baskılı, kaliteli, daha çok bilgi içeren haritalar sınıflarımıza temin edilebilir. THY logosu da konur böylece çocuklar küçük yaştan itibaren THY logolu dünya haritaları ile okul dönemlerini geçirirler. Haritaların geleceğe yönelik ilham verme, hayal kurdurma özellikleri de vardır. Çocukların yatak odalarına da büyük boy dünya haritası asılması faydalı olur. Hazır harita baskı işine girilmişken, biyoloji haritaları, infografik bilgi haritaları, coğrafya, kimya vs. haritaları da aynı girişim kapsamında üretilebilir. THY’ye yakışan, milyonlarca çocuğa dokunan faydalı bir sosyal proje olur. Savunma Bakanlığımız bünyesindeki Harita Genel Müdürlüğü ve MEB ile bu konuda ortak bir çalışma yapılabilir.

44) İstanbul Havalimanı bölgesi İmar Planlama Riski

İstanbul havalimanı malum Karadeniz’e dik ve teğet bir konumda, Arnavutköy ilçemizde bulunuyor. Uydu görüntülerine baktığımızda havalimanının özellikle güneyinden yaklaşan bir yapılaşma ve hatta konut yapılaşması riski altında olduğunu görüyoruz. Bu havalimanımızın, zamanında Yeşilköy’de Atatürk havalimanının başına geldiği gibi yapılaşma içinde sıkışmasını herhalde kimse istemez. Bu olay şehir planlamacılığının ABC’si olsa gerek. 1940’larda ticari havacılığın erken dönemlerinde pistler 1300m civarındaydı. 1960’larda büyüyen uçaklar ile 2500 metrelere çıktık. 90’larda geniş gövde uçakların yayılması ile 3500-4000 m’ye çıktık. İGA’nın mevcuttaki en uzun pistleri 4000 metre civarında. Çok mu zor ileride daha büyüyecek ve ağırlaşacak hava ve hatta uzay araçları ile daha uzun pistlerin gerekeceğini düşünmek? Nasıl uzayacak bu pistler? Karadeniz üzerine mi uzatacağız? Bu akıllıca olur mu? Olmaz elbette. Özellikle pistlerin güneye doğru projeksiyon kısımlarını yeşil alan bırakmalıyız. Hafif yapılaşma zorunluluğu varsa dahi bunlar konut olmamalı, en fazla ileride kolayca kaldırılabilecek, bireysel mülkiyet hakkı doğurmayan yapılar belki olabilir. Arnavutköy ilçe stadyumu var, önerim orası yeşil alan sınırı olsun, oradan K. Marmara Otoyolu’na paralel bir sınır çizelim ve kuzeyini gerekiyorsa kamulaştıralım ve yeşil alan, park vs. yapalım. Zaten iniş halinde alçalan uçakların güvenliği için de bu bölgede seyrek ve alçak yapılaşmadan fazlasına izin vermemek gerekli. Belki de özel koruma bölgesi veya özel şehircilik bölgesi ilan edilmeli buraları. O bölgede bir sulama barajı ve göleti var, bunun kanalları kullanılarak belki o bölgede yapay su yolları yapılarak keyifli yürüyüş/bisiklet parkurları oluşturulabilir.

45) Milin Paralel Para Ekosistemi Olarak Kullanımı

İlk maddede mil programının önemine değinmiştim, yazının sonunda bu konuyu detaylandıralım. Mil konusunun THY’nin içinden yeni bir THY çıkartacak kadar büyük ekonomik potansiyeli olduğu önermesini gelin açıklayalım. Uçuş mili aslında bir para birimidir. Üstelik enflasyona dayanıklı bir paradır, dolardan, EUR’dan güçlüdür, altın gibidir. Son kullanma tarihi tanımlanmadığını varsayarsak 10 sene sonra da 1 adet miliniz değerini korur, yine 1 mil yolculuk yapılması için gerekli emek ve enerji fiyatlamasını içinde barındırır. Bu sebeple Türkiye gibi enflasyonist ortamda eğer THY millerini bir para birimi gibi ekonomiye sürebilirsek, yani miller ile ürün ve hizmet alımının yapılabildiği, millerin para birimleri ile takaslanabildiği bir ortam sağlanabilirse, THY bir paralel Merkez Bankası gibi olur, üstelik parası değer kaybetmeyen itibarlı bir Merkez Bankası olur. Türkiye zaten çoklu para biriminin kullanıldığı bir ekonomidir bu bağlamda ilave yerli ve değerini koruyan bir mil paranın zararı olmaz, faydası olur. Telefon faturasının, marketten alınan limonun TL olarak fiyatı artar ama mil olarak artmaz sabit kalır. THY elindeki bu aracın değerini anlar ve buna göre araç ve ürünler üretirse ülke ile beraber kazanır. Bu politikaları destekleyecek şekilde millerin geçerlilik süresi gözden geçirilebilir. Elbette THY finansal raporlarında tahsis edilmiş ama kullanılmamış mil adedi ve karşılığı da raporlanmalıdır. Bu mil olayını THY’nin ucuz finansman amaçlı kullanması da mümkündür. Bu mil hesapları blok zincir teknolojisi ile takip edilebilir.

Bu yazıda THY’nin hızla büyütülmesi ve ülkeye daha çok fayda üretmesi için önerileri politika yapıcılarımızın değerlendirmesine sunduk. Çoğu holdingleşme yolunda belirli alanlarda yeni iştirakler kurulması ile ilgili öneriler. Türkiye’de bugün geldiğimiz noktada ‘küçük mucize’ yaratmış iki firma var. Biri ASELSAN biri de Baykar. Bu firmaların sonuçları zaten ortada. THY’nin de ‘küçük mucize’ yaratma potansiyeli var, bu yazıyı bu potansiyeli göstermek için yazdım. Bu işlerin yapılabilmesi için üst seviye bir politik iradeye ve kapsayıcı bir yaklaşıma ihtiyaç var. Genelde büyük kurumsal şirketlerde içeriden terfi eden yöneticilerin profili fazlasıyla temkinli, risk almayan, önüne konan hedefi gerçekleştirmeye odaklı yapıda olur. Büyük kurumlarda yenilik ve dönüşümleri tetiklemek için dışarıdan veya yönetim kurullarından gelen motivasyonlar faydalı olur.

Diğer taraftan sadece THY yöneticileri isteseler dahi bu işlerin bir kısmını politik irade olmadan yapamayabilirler. Yeni yönetime iyi şanslar diliyoruz.

Not: THY borsamızda en çok küçük yatırımcısı olan hissedir, 800 binden fazla küçük yatırımcısı vardır. Bu yazı Borsa yatırım tavsiyesi içermez. Yazı havacılık sektöründeki politika yapıcılara hitap etmeyi hedeflemiştir.