Yapay zekâ: ABD tarihinin en büyük ekonomik bahsi
ABD ekonomisi diğer G7 ekonomilerinden hızlı büyüyor. Bunun temel motoru, yapay zekâ modelleri, veri merkezleri ve bunlara bağlı çiplere yapılan devasa yatırım.
ABD bileşik Pmı’ı ağustosta 56 idi, 58,4’e yükseldi. Bu, Temmuz 2021’den beri özel sektördeki en güçlü genişleme ve büyümenin art arda dördüncü ay hızlanması demek. Hizmet sektörü öncülük ederken imalat da hızlandı; yeni siparişler Nisan 2022’den, imalat istihdamı Şubat 2021’den beri en güçlü artışı gösterdi.
Haziranda yapay zekânın ABD ekonomisi için “tek büyük bahis” olduğunu yazmıştım. Eylülde bunun yetersiz kaldığı görülüyor. Yapay zekâ yatırımları, 19. yüzyıldaki demiryolları, 20. yüzyıldaki otoyollar ve 21. yüzyıldaki internet gibi dev projeleri geride bırakacak ölçekte, ABD tarihinin en büyük ekonomik bahsine dönüşüyor.
FactSet’e göre Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft ve Oracle’dan oluşan beş “hiper ölçekleyicinin” 2029’a kadar sermaye harcaması 4,2 trilyon dolara ulaşacak. Brookings Institution’a göre veri merkezleri için harcama, kanallar, demiryolları ve elektrik şebekesinin toplam yatırımını aşarak 2025-2032’de 10,3 trilyon dolara ulaşacak. Bu, yılda ortalama GSYH’nin yüzde 3,6’sı. ABD ekonomisi daha önce tek bir sektöre bu kadar bağımlı olmamıştı.
Temmuza kadar özel veri merkezlerine 37 milyar dolar harcandı ve çoğu henüz çalışmıyor. Buna karşılık diğer özel inşaat harcamaları yılın ilk yedi ayında geçen yıla göre yaklaşık 46 milyar dolar geriledi. Linkedin’e göre yapay zekâ yatırımları 2023’ten bu yana 750 bin yeni iş yarattı; bu işlerde yıllık medyan ücret 180 bin dolar, tüm işlerde 80 bin dolar.
BORSALARDA SERVET PATLAMASI
En önemlisi, yapay zekâ yatırımları borsadaki serveti büyük ölçüde artırdı. 2026’nın ikinci çeyreğinde ABD’deki hisse senedi ve yatırım fonu varlıkları 63 trilyon dolara ulaştı. Bu, 2022 sonundaki tutarın neredeyse iki katı. Bu servet artışının büyük bölümü zaten zengin kesime gitti; çalışanların hisse ve tahvil sahipliği sınırlı.
Yabancı yatırımcılar da ABD varlıklarına akın ediyor. Ellerindeki ABD hisse senedi ve tahvilleri 2022’den bu yana artarak rekor düzeyde 39 trilyon dolara ulaştı. Bu durum doları görece güçlü tutuyor ve hisse fiyatlarını yukarı çekiyor. Ukrayna ve İran savaşları da varlıkların ABD’ye kaydırılmasını teşvik ediyor.
Öte yandan veri merkezlerinde kullanılan bellek çipleri gibi ekipmanlara talep, teknoloji ürünlerinin maliyetini artırıyor. Bilgisayar, çevre birimleri ve yarı iletkenlerin ithalat fiyatları ağustosta yıllık yüzde 20 arttı. Bu da iPhone ve oyun konsolları gibi ürünlerin maliyetini ve genel enflasyon baskısını yükseltiyor.
Fakat temel sorun burada başlıyor. Hiper ölçekleyicilerin harcamaları ile nakit akışı arasındaki fark hızla açılıyor. Amazon, Meta, Microsoft ve Alphabet’in sermaye harcamalarının 2027’de ilk kez 1 trilyon doları aşması bekleniyor. Buna karşılık toplam “serbest nakit akışının”, yani mevcut işletmelerden elde edilen kârın, 100 milyar doların altına düşmesi bekleniyor. Bir yıl önce bu rakamlar sırasıyla 200 ve 300 milyar dolardı. Şimdi yapay zekâ harcamaları hızlanırken bunları finanse edecek nakit azalıyor.
Bu açık büyüdükçe hiper ölçekleyiciler yapay zekâ harcamalarını finanse etmek için borç ve hisse senedi piyasalarına daha fazla bağımlı hale gelecek.
BALONUN KÂRA DÖNÜŞMESİ GEREKİYOR
Sorun şu: Yapay zekâ yatırımları yeterli getiri, yani kâr üretmezse yatırımcıların satışa geçmesiyle borsa sert biçimde düşebilir. ABD hisse senedi fiyatları mevcut kazançlara kıyasla aşırı yüksek. Hisse fiyatlarının hisse başına kazanca oranını ölçen CAPE göstergesi 2008 mali çöküşü öncesindeki seviyenin üzerinde ve 2000’deki dot. com çöküşü öncesindeki seviyeye yaklaşıyor.
Peki kâr gelecek mi? Fathom Consulting’e göre yapay zekâ yatırımının kâra dönüşmesi için ilgili teknoloji şirketlerinin satışlarını iki yılda 600-800 milyar dolar artırması gerekiyor. Panmure Liberum ise mevcut tahminlerin 2030’a kadar Alphabet, Meta, Microsoft ve Oracle için yatırılan sermayede negatif iç getiri oranına işaret ettiğini hesaplıyor.
Dolayısıyla iki seçenek var: Hiper ölçekleyiciler yapay zekâ sermaye harcamalarını, bugüne kadar yatırılan sermayeden makul kâr sağlayabilecek düzeye indirmek ya da gelecekte yapay zekâ ürünlerine yönelik talebin devasa artmasıyla olağanüstü kârlar elde etmek. Harcamaların kısılması, yatırımcılara yapay zekânın beklenen sonucu vermediği sinyalini verecek ve satışları tetikleyecek. Bu yüzden harcamaların artırılması gerekiyor.
Üstelik şirketlerin yapay zekâ hesaplama maliyetleri için müşterilerden aldığı “token” fiyatları hızla düşüyor. LLM Token Expenditure Index 0,97 dolara geriledi; geçen yıl oluşturulan endeksin en düşük seviyesine indi ve yaz zirvesinin yüzde 50’den fazla altında kaldı. Daha ucuz modeller, Çin’in açık kaynak rakipleri ve düşen çıkarım maliyetleri yapay zekâ kullanımını ucuzlatıyor. Bu da laboratuvarların gelir artışını aşındırarak altyapı harcamalarını karşılamalarını zorlaştırıyor.
YAPAY ZEKÂNIN ‘KISIR DÖNGÜSÜ’
Yapay zekâ laboratuvarları Openaı ve Anthropic yakında büyük kârlar elde edeceklerini, dolayısıyla hiper ölçekleyicilerin de bundan pay alacağını savunuyor. Ancak bu iddiaların önemli bölümü tartışmalı kâr tahminlerine dayanıyor. Diğer yapay zekâ şirketleriyle yapılan sözleşmelerden gelen “diğer gelir”, vergi öncesi gelirin yüzde 54’üne yükseldi.
Dahası yapay zekâ şirketleri, bir şirketin diğerine para verdiği ve diğerinin bunu kâr gösterdiği “döngüsel finansman” sayesinde ayakta kalıyor. Sona Asset Management’ın haritasına göre başlıca oyuncular birbirine bağımlı.
Sona’ya göre yapay zekâ şirketlerinin gelirleri neredeyse tamamen bir ya da iki başka oyuncunun sermaye harcamasına bağlı. Bu, sistemik bir çöküş hazırlığı.
VERİMLİLİK SIÇRAMASI GELİR Mİ?
Temel soru, yapay zekânın ABD’de bir kuşak boyunca ekonomik ilerlemeyi hızlandıracak ölçekte emek verimliliği artışı sağlayıp sağlayamayacağı. Anthropic kasım ayında halka 100 milyar dolar değerinde hisse sunmayı ve şirketi 2 trilyon dolar değerlemeyi planlıyor. Şirketin raporuna göre yapay zekâ sıçrama yaparsa ABD GSY-H’si 2030’a kadar yüzde 32 artabilir; bu yıllık yüzde 15’e varan büyüme demek. Oysa mevcut büyüme en fazla yüzde 2,5.
Bu öngörü, yapay zekânın verimlilik artışını hızlandıracağını, ABD’deki her şirketin yapay zekâ araçlarını benimseyeceğini ve artık ihtiyaç duyulmayan milyonlarca işçinin işten çıkarılacağını varsayıyor.
Oysa otomasyon iki yüzyıldır yılda yaklaşık yüzde 2 ilerledi ve büyümeyi hiçbir zaman yüzde 2’nin çok üzerine taşımadı. Elektrifikasyon gibi geçmişteki “genel amaçlı teknolojilerin” fabrika verimliliğine yansıması yaklaşık 40 yıl aldı. Comin ve Mestieri’nin ülkeler arasındaki teknoloji benimsemesini inceleyen çalışması da yaklaşık ortalama 45 yıllık gecikmelere işaret ediyor; daha yeni teknolojilerde bile bu süre 7-18 yıl.
Yapay zekânın benimsenmesi PC ve internete kıyasla daha hızlı. Ancak benimseme ilk adım. Firmalar gerekli tamamlayıcı yatırımları yaparken ölçülen verimlilik önce düşebiliyor. Brynjolfsson, Rock ve Syverson’ın “verimlilik J eğrisi” olarak adlandırdığı süreç bu. En iyimser sektör yöneticileri bile bunu fark ediyor. Sam Altman kısa süre önce zamanlama konusunda fazla iyimser olduklarını ve toplum ile ekonominin daha yavaş uyum sağlayacağını kabul etti.
Üstelik işlerin çoğu fiziksel. Yapay zekâdaki yetenek patlaması öncelikle bilişsel kapasitede yaşanıyor. Oysa ekonominin yalnızca yaklaşık üçte biri bilgisayar üzerinde yapılabilecek işlerden oluşuyor. GSYH’nin geri kalanı madenlerde, inşaatlarda, mutfaklarda, hastanelerde ve bakım merkezlerinde üretiliyor. 2035’e kadar görevlerin üçte ikisini otomatikleştirmek, fiziksel işlerin önemli bölümünü yapabilecek robotlar gerektiriyor. Bu robotların on yıl içinde milyarlarca adet üretilmesi ve kurulması gerekir. Robotikte ilerleme olsa da yazılımdan daha yavaş ve geniş fiziksel görevleri işçi maliyetine yakın yapabilecek robotlar henüz ufukta görünmüyor. Şimdilik ekonomi çapında verimlilik artışının kanıtı zayıf; toplam faktör verimliliği de trendin altında.
Şirketlerin yapay zekâ kullanımı hızla artıyor: iki yılda hizmetlerde yüzde 25’ten yüzde 61’e, imalatta yüzde 16’dan yüzde 51’e çıktı. Ancak düzenli kullanan çalışan oranı sırasıyla yüzde 17 ve yüzde 7.
New York Fed’e göre bugün yapay zekâ yazma, özetleme, kodlama ve analizi hızlandırıyor; asıl dönüşüm ajanların tüm iş akışlarını üstlenmesiyle gelebilir. Ancak kullanım fiyatları düşerken verimlilik artışı kârlılık pahasına gerçekleşebilir: üretkenlik artarken onu sağlayan hizmetlerin fiyatı düşüyor.
MODEL ÇÖKÜŞÜ VE KRİZ RİSKİ
Oxford ve Cambridge araştırmacıları iki yıl önce yalnızca yapay zekâ içeriğiyle eğitilen Büyük Dil Modelleri’nin geri döndürülemez bir bozulma geliştirdiğini gösterdi. Her model bir öncekinden öğreniyor ve birkaç nesil sonra başlangıçtaki bilgiyi kaybediyor. Buna “model çöküşü” deniyor; makine üretimi içerik çoğaldıkça sonraki modeller daha ortalama hale geliyor.
Uyarı işaretleri çoğalıyor. Tahvil fiyatlarının düşmesiyle faizlerin yükselmesi krizi tetikleyebilir. Başarısız bir halka arz, Anthropic veya Openaı’daki bir sorun ya da Çin’den gelen “açık ağırlıklı” modellerin rekabeti kârları aşağı çekebilir.
ABD tarihindeki en büyük ekonomik bahis, aynı zamanda son derece riskli bir bahis haline geliyor.