Yazlık sinemaların öncüsü kent bahçeleri

Yeni icat sinema, ilk yıllarında kendi mekânı ve elamanlarını oluşturamamış, ancak kendisine en yakın/uygun olan bir başka sanat/eğlence dalının mekanıyla elemanlarından yararlanmayı tercih etmiştir. Sinema ile tiyatronun yakınlığını da bu mekân/eleman arayışındaki uygunluk oluşturmuştur. İlk filmler; önce tiyatro salonlarında gösterim olanağını yakaladıktan sonra, nasıl ki zaman içinde kendi mekanlarına kavuşmuş ise, yazlık sinemalar da buna benzer bir süreçten geçerek; gazino, kıraathane, çay bahçesi, dinlence ve eğlence gereksinimlerini bir arada karşılayan bahçelerde başlamış, sonrasında bu çok amaçlı mekanlardan (bahçelerden) kurtularak; sabit bir makine dairesi, perde, ve masalar yerine belirli bir düzenle dizilmiş sandalyelerden oluşan kendilerine özgü dizayn edilmiş alanlara geçiş yapmıştır. İlk önceleri yazlık sinemaların bahçe sinemaları olarak adlandırılması da bu nedenledir.

Mahmut Yasari “İstanbul’un Bahçeleri” adlı yazısında “bahçelerin” bilinen anlamı dışında kullanım işlevsellikleriyle değerlendirildiğini ya da diğer bir deyişle, her kültür/sanat/eğlence yaz etkinliği mekânının “bahçe” ile ifa edilerek, bir çeşit yaptıkları etkinliklerle isimlendirildiğine dikkati çeker. Bu durum aynı zamanda “bahçe sinemalarından” “yazlık” ya da “açıkhava sinemaları”na geçiş sürecini de çok iyi tanımlar. Yasari, sözü edilen yazısında bahçe hakkında “Eskiden İstanbul’da, halk için bahçe denilecek bahçe pek azdı, hatta yok gibiydi. İstanbul’da eskiden beri “bahçeli lokanta”, “bahçeli gazino”, “bahçeli meyhane”, “bahçeli kahve” pek çoktu. Fakat bunlara bahçe denmez…” der. Ve ardından da İstanbul’un kimi bahçelerini, içlerinde yapılan etkinliklerle şöyle sıralar:

“İstanbul yakasındaki bahçeler: Sarayburnu Parkı (gazino ve sahneli), Sirkeci Vezin Bahçesi (çalgılı), Cağaloğlu Çitesaraylar Bahçesi (çalgılı), Beyazıt Lale Bahçesi (sinemalı), Karagümrük Ayşem Bahçesi (çalgılı), Yenikapı Mim Çakır Gazinosu (deniz üstü çalgılı), Yenikapı Mavi Tuna Gazinosu (deniz üstü çalgılı), Narlı Bahçe (sahneli), Gedikpaşa Azak Bahçesi (sahneli), Yıldız Bahçesi (gazino), Beşiktaş Aile Bahçesi (sahneli, çalgılı), Beşiktaş Suatpark (sahneli, çalgılı), Küçük Çiftlik Park (çalgılı), Harbiye Belvü Bahçesi (çalgılı), Beşiktaş Bahçesi (çalgılı), Çuvalpalas Bahçesi, Taksim Bahçesi (gazino), Tepebaşı Bahçesi (sahneli, çalgılı), Tepebaşı Cumhuriyet Bahçesi (çalgılı), Şişhane Bahçesi, Taşlık, Bomonti Bahçesi, Mecidiyeköyü’nde yer yer bahçeler (gazino, çalgılı, çalgısız).

Boğaziçi Rumeli Kıyısı: Ortaköy Lido (gazino, havuzlu), Arnavutköy Çiçek Bahçesi (çalgılı), Bebek Bahçesi (sahneli, çalgılı), Rumelihisarı Necip Bey Bağı, Emirgan Korusu, Kalender Bahçesi, Büyükdere Beyazpark (sahneli, çalgılı), Büyükdere Canlı Balık, Çırçır Suyu, Hünkar Suyu. Kestane Suyu, Fırıldak Bahçesi.

Boğaziçi Anadolu Yakası: Çengelköyü, Yeşilpark (çalgılı), Çubuklu Bahçesi (çalgılı), Beykoz Parkı.

Kadıköy ve civarı: Kuşdili, Yoğurtçu, Kalamış Bahçesi, Fenerbahçe Belvü Bahçesi, Suadiye Şenyol, Çınardibi Bahçesi (sahneli), Bostancı Ayten Bahçesi (çalgılı), Caddebostan Parkı (çalgılı),

M. Nihat Özen ile Baha Dülder ise Mahmut Yesari’nin “İstanbul Bahçeleri”ni bir dönem daha ileriye taşıyarak sinemayla tiyatronun yer değiştirdiği dönemlere denk düşen İstanbul’un ünlü açık hava tiyatro ve sinema bahçeleriyle bazı kapalı sinemalarının listesini verir. Bunlar arasında; Arnavutköy Çiçektarlası Bahçesi, Bağlarbaşı Çırağan Bahçe Tiyatrosu, Bebek Belediye Bahçesi, Beşiktaş İskele Gazinosu, Beşiktaş Suatpark Gazinosu, Beşiktaş Şen Sinema Tiyatrosu, Beykoz İskele Gazinosu Bahçe Tiyatrosu, Beykoz Park Gazinosu, Beylerbeyi İskele Aile Gazinosu, Büyükada Plaj Oteli Gazinosu, Cağaloğlu Çiftesaraylar Bahçesi, Deftardar İskele Aile Bahçesi, Halk Sinema Tiyatrosu, Fukaraperver Sineması, Beylerbeyi İskele Gazinosu, Kadıköy Kuşdili Lale Sineması, Kadıköy Kuşdili Papazın Bahçesi, Kadıköy Vidalıköşk Bahçesi, Kadıköy Yeldeğirmeni Şifa Bahçesi, Kadıköy Yeldeğirmeni Zafer Sinema Tiyatrosu, Kadıköy Zamboğlu Bahçesi, başta olmak üzere birçok bahçeyi yazar.

İstanbul’da yazlık sinemaların öncülüğünü Şişli’deki Osmanlı Bahçesi’yle Kadıköy’deki Kuşdili’nde gazinocu Hamdi Bey tarafından açılan Gülistan Gazinosu yapar. Bunu sırasıyla Erenköy Sefa Bahçesi, Mühürdar Bahçesi, Beyazıt Bahçesi, Azak Bahçesi, Bebek Bahçesi, Beşiktaş Bahçesi, Zamoğlu ve Çiftesaraylar bahçesi gibi adları “bahçe” olan yazlık sinemalar izler. 40’lı yılların ilk yarısındaki yazlık sinemalara ilişkin istatistiklere baktığımızda Mahmut Yesari’nin bu saptamasında yanılmadığı, yazlık sinemaların nasıl yaygınlık kazandığı görülür.