Zemin

Bir kitaba başlamadan önce o kitabın ortaya çıkış sürecini düşünmek garip bir alışkanlık gibi görünebilir. O alışkanlık bende fazlasıyla var. Kitapların ortaya çıktığı süreci, koşulları düşünmeden okumak benim için hiçbir zaman gerçek anlamda başlamıyor. Ama bu alışkanlık metnin içeriğine dair pek az şey söylüyor. O, olsa olsa, kitabı yaratan koşullara duyulan bir dikkat, bir tür tarihsel tetikte olma hâli.

ALIŞKANLIĞIN ÖTESİNDE

Elinize aldığınız bir kitabın sayfalarını çevirirken o sayfaların nereden geldiğini düşünmek ve bunun ötesine geçerek kitabın hangi koşullar içinde yazıldığını hissederek okumak başka duygusal yoğunluk, zihinsel yoğunluk getiriyor. Ama ikincisi olmadan birincisinin pek anlamı yok. İkincisi olmadan birincisi yüzeyselleştirir okuma eylemini, metnin içinde gezseniz dahi metnin içinde değilsinizdir.

Bir metin hakkında enine boyuna düşünmeden önce, o metni var eden koşulları tanımak gerekir ve bu tanıma süreci, çalışmanın bitmiş sayfalarına yansımasa bile vazgeçilmez bir zemindir. Okumanın bir düşünce edimi olduğunu, yani onu yalnızca metnin kendisine bakarak yürütemeyeceğimizi biliriz elbette. Çünkü hiçbir metin boşlukta doğmaz; belirli üretim ilişkilerinin, belirli sınıf çatışmalarının, belirli ideolojik baskı ve açılımların içinden çıkar mutlaka. Bu koşulları görmek, metnin yazıldığı topluma dair tarih bilgisini de gerektirir ya da o bilgiyi edinmenin yolunu açar ama bu bilgi statik bir altyapı gibi kavranırsa analizin içine taşınacak canlı bir malzeme olmaktan çıkar.

TARİHİN İÇİNDE

İncelediğimiz herhangi bir metnin ait olduğu tarihsel dönem, o metnin içinde çalışmayı sürdürür, dolayısıyla, o döneme ilişkin birikmiş bütün bilgi, okumayı besleyen zorunlu bir altyapıdır. 19. yüzyıla ait bir Fransız romanını okuduğumuzu varsayalım. Sanayileşmenin yarattığı sınıf hareketliliğini, Paris’in kentsel dönüşümünü, Kilise ile laiklik arasındaki ideolojik çelişmeyi görmezden gelirsek metni kendi tarihinin dışına atarız. Ya da Tanzimat döneminden bir romanı elimize alalım. Osmanlı toprak düzeninin çözülüşünü, devlet-aydın ilişkisinin dönüşümünü, bürokratizmin ve modernizmin ürettiği çelişkileri hesaba katmazsak, o metni de kendi tarihinden soyutlarız. Öyleyse bunları hesaba katmayan bir okuma pratiğinin eksik kalacağını söyleyebiliriz, hatta onun da ötesinde, bizi yanlış yollarda yürüteceğini... Ama burada bir ince hat var: Dönem koşullarını bilgi olarak kavramak ile o koşulları metnin tek açıklaması olarak görmek başkadır. Bağlam, metnin hangi çelişmelerin içinde, nasıl bir gerilimde var olduğunu açıklar, neden böyle yazıldığını açıklamaz. Açıklama her zaman metnin kendisinden gelmelidir.

Ele alınan metin, aynı toplumun ve aynı dönemin ürettiği yazınsal bütünlük içinde bir yer tutar. O bütünlüğü görmeden tek bir metni anlamak, bir mozaiğin tek taşına bakıp deseni anlamaya çabalamak gibidir. Sözgelimi Orhan Kemal’in bir işçi romanını yalnızca kendi içinden çözümlemek, onu hem çağdaşı olan köy romanıyla hem Garip şiiriyle hem de dönemin egemen kültür estetiğiyle ilişki içine sokmadan okumak, metnin aldığı konumu ve bu konumun taşıdığı sınıfsal anlamı silikleştirir. Çünkü yazınsal ideoloji, metinler arasındaki mesafe ve çelişme içinde somutlaşır ve tek tek metinlerin içinden bunu çıkarmak mümkün olmaz. Bir metnin neden belirli biçimsel tercihler yaptığı, neden belirli toplumsal gerçeklikleri merkezine alıp başkalarını dışarıda bıraktığı, ancak bu yazınsal bütünlük içindeki yeri kavrandığında anlaşılır. Bu bütünlük üslupların, türlerin, temaların birbiriyle çatıştığı, birbirini dışarıda bıraktığı ya da birbirini dönüştürdüğü canlı bir alandır. Geçenlerde Clezio’nun “Çin’de On Beş Sohbet” kitabından, bambaşka bir anlamda da kullansa, “hareket halindeki edebiyat” diye bir kavramını not aldım; birçok bakımdan kavram bu tezler için de kullanılabilir.

ZEMİNİN ÜSTÜNDE

Okuyucu, okuduğu metni iki ayrı kümeyle ilişkilendirerek kavramalıdır: Bir yanda metnin içine doğduğu toplumsal, ekonomik, siyasal ve ideolojik koşulları kavramalı; öte yanda o dönemin yazınsal üretiminin genel görünümünü… Bu iki küme birbirinden bağımsız işlemez çünkü. Yazınsal ideoloji, toplumsal koşulları kendi öz mantığıyla üretir. Ama bu birliktelik, iki alanın birbirine indirgenmesi anlamına da gelmez. Çünkü tarihsel bağlam metni açıklamaz, metni açıklayan, o bağlamın yazınsal biçime nasıl işlediğidir. Bu iki kümeye ne ölçüde ve hangi açıdan başvurulacağı ise büyük ölçüde sorulan soruya, yani okuma pratiğinin benimsediği ideolojiye bağlıdır.

Zemin bilgisinin ne kadar zorunlu olduğu sanırım anlaşılmıştır. Zorunludur çünkü onsuz metin tarihsel bir boşlukta asılı kalır ve biçimsel tercihleri ile ideolojik yörüngesini tespit etmek olanaksızlaşır. Ama burada bir sınır da var: Ne kadar derinleştirilmiş olursa olsun bu bilgiler metnin kendisinin yerine geçemez. Zemin, üzerine inşa edilmek için vardır, yoksa yapının kendisi değildir.